ઊંચા પહાડો અને વિશાળ રણ… ઈરાન છે એક કુદરતી કિલ્લો; જો ટ્રમ્પ દુસાહસ કરશે તો ભારે પડશે આ ભૂગોળ
પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા જતા સૈન્ય તણાવ વચ્ચે ઈરાનનું ભૌગોલિક કલેવર (Terrain) ફરી એકવાર ચર્ચામાં આવ્યું છે. ઈરાનને અવારનવાર ‘કુદરતી કિલ્લો’ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તેની દુર્ગમ જમીન જ તેની સુરક્ષાનું સૌથી મોટું હથિયાર છે. અમેરિકા ભલે ઈરાન પર જમીની યુદ્ધની ધમકી આપી રહ્યું હોય, પરંતુ ઈરાનનો નકશો અને તેની બનાવટ કોઈપણ વિદેશી સેનાનું ગણિત બગાડવા માટે પૂરતી છે. ઊંચા પહાડો અને વિશાળ રણ પ્રદેશો બાહ્ય જમીની હુમલાઓને લગભગ અશક્ય બનાવી દે છે.
16 લાખ ચોરસ કિલોમીટરનો દુર્ગમ વિસ્તાર
ઈરાન માત્ર કદમાં મોટું નથી, પરંતુ તેની લશ્કરી વ્યૂહરચના પણ તેના ભૂગોળ સાથે વણાયેલી છે. આશરે 16 લાખ ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલા ઈરાનના સૈન્ય ઠેકાણાઓ પહાડી વિસ્તારો અને ગીચ વસ્તીવાળા ક્ષેત્રોમાં વિખરાયેલા છે. આ જ કારણ છે કે કોઈપણ જમીની હુમલો અત્યંત લાંબો, ખર્ચાળ અને જોખમી માનવામાં આવે છે. પહાડી વિસ્તારોમાં છુપાયેલા મિસાઈલ સાઈલો અને અંડરગ્રાઉન્ડ બેઝને શોધીને નષ્ટ કરવા એ અત્યાધુનિક ટેકનોલોજી માટે પણ મોટો પડકાર છે.
ગેરિલા રણનીતિ અને થકવી દેતું યુદ્ધ
ઈતિહાસ ગવાહ છે કે ઈરાન-ઈરાક યુદ્ધ દરમિયાન પણ દુશ્મન સેનાઓ આ કઠિન ભૂગોળમાં ગૂંચવાઈ ગઈ હતી. ઈરાનની સૈન્ય રણનીતિ મુખ્યત્વે ‘એટ્રિશન’ (Attrition) એટલે કે દુશ્મનને થકવીને હરાવવા પર આધારિત છે. પહાડો અને ખીણોનો ઉપયોગ કરીને ગેરિલા યુદ્ધ કરવામાં ઈરાની સૈન્ય માહિર છે. અમેરિકા જેવા દેશ માટે હવાઈ હુમલા કરવા કદાચ સરળ હોઈ શકે, પરંતુ સમગ્ર દેશ પર નિયંત્રણ સ્થાપિત કરવું એ રણમાં સોય શોધવા જેવું મુશ્કેલ કામ છે.
ખાર્ગ ટાપુ: ઈરાનની તાકાત અને નબળાઈ
ઈરાનના દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં આવેલો ખાર્ગ ટાપુ અત્યારે વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિએ સૌથી સંવેદનશીલ બિંદુ છે. ફારસની ખાડીમાં આવેલો આ નાનકડો ટાપુ ઈરાનના તેલ નિકાસનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે, જ્યાંથી દેશનું અંદાજે 90-95% તેલ નિકાસ થાય છે. આ ટાપુ ઈરાની મુખ્ય ભૂમિના બુશેહર તટથી માત્ર 55 કિલોમીટર દૂર છે, જે તેને ઈરાની મિસાઈલો અને ડ્રોનની સીધી પહોંચમાં રાખે છે.
કબજો કરવો આસાન, પણ ટકી રહેવું મુશ્કેલ
અમેરિકા માટે ખાર્ગ ટાપુ પર હવાઈ હુમલો કરવો કે સમુદ્રી ઓપરેશન કરવું શક્ય છે, પરંતુ અસલી પડકાર તેને કબજામાં જાળવી રાખવાનો છે. ઈરાને અહીં એર ડિફેન્સ, દરિયાઈ સુરંગો (Mines) અને અત્યાધુનિક મિસાઈલ સિસ્ટમ તૈનાત કરી છે. વધુમાં, ઈરાન પોતે જ પોતાની તેલ સુવિધાઓને નુકસાન પહોંચાડીને દુશ્મન માટે વૈશ્વિક સ્તરે આર્થિક સંકટ ઊભું કરી શકે છે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) થી અંતર હોવા છતાં, ખાડીની અંદર તેની સ્થિતિ આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ પુરવઠાને પળવારમાં ખોરવી શકે છે. ટૂંકમાં, ઈરાન સામેનું પૂર્ણ કક્ષાનું યુદ્ધ અમેરિકા માટે માત્ર સૈન્ય પડકાર નથી, પણ એક ભૌગોલિક જાળ છે જેમાં ફસાવું ટ્રમ્પ પ્રશાસન માટે અત્યંત મોંઘું સાબિત થઈ શકે છે.
