વિદેશી શેરની વિગત ITR માં આપવાનું ભૂલી ગયા? 10 લાખના દંડ પર આયકર ટ્રિબ્યુનલનો મોટો ચુકાદો!
આયકર વિભાગના કડક નિયમો વચ્ચે ઘણીવાર કરદાતાઓ નાની ટેકનિકલ ભૂલોને કારણે ભારે દંડનો ભોગ બનતા હોય છે. આવો જ એક કિસ્સો Income Tax Appellate Tribunal (ITAT), ચેન્નાઈ સામે આવ્યો, જ્યાં એક કર્મચારી પર વિદેશી શેરોની માહિતી ન આપવા બદલ 10 લાખ રૂપિયાનો જંગી દંડ લાદવામાં આવ્યો હતો. જોકે, ટ્રિબ્યુનલે આ કેસમાં કરદાતાને મોટી રાહત આપતા માત્ર દંડ જ રદ નથી કર્યો, પરંતુ ‘અજાણતા થયેલી ભૂલ’ અને ‘ટેક્સ ચોરીના ઈરાદા’ વચ્ચેનો તફાવત પણ સ્પષ્ટ કર્યો છે.
શું હતો મામલો? ESOP અને રિપોર્ટિંગની ભૂલ
આ સમગ્ર વિવાદ એક એવા કર્મચારી સાથે જોડાયેલો છે, જે દિગ્ગજ કંપની Vedanta Limited સાથે વિદેશમાં કાર્યરત હતો. તેની સેવા દરમિયાન, તેને કંપનીની પેરેન્ટ ફર્મ Vedanta Resources PLC તરફથી ESOP (એમ્પ્લોયી સ્ટોક ઓપ્શન) આપવામાં આવ્યા હતા. આ શેર એક ફિડ્યુશિયરી સ્ટ્રક્ચર (ટ્રસ્ટ જેવી વ્યવસ્થા) દ્વારા મેનેજ કરવામાં આવતા હતા.
ભૂલ ક્યાં થઈ? કરદાતાએ આકારણી વર્ષ 2016-17 માટે પોતાનું ઇન્કમ ટેક્સ રિટર્ન (ITR) સમયસર ફાઈલ કર્યું હતું. પરંતુ, રિટર્ન ભરતી વખતે તેણે Foreign Assets (FA) શેડ્યૂલમાં આ ESOP શેરની વિગતો આપી ન હતી. આયકર વિભાગની નજર જ્યારે આના પર પડી, ત્યારે તેમણે તેને Black Money Act 2015 ની કલમ 43 નું ઉલ્લંઘન ગણ્યું. વિભાગનો તર્ક હતો કે વિદેશી સંપત્તિ જાહેર ન કરવી એ કાળા નાણાંના કાયદા હેઠળ ગુનો છે, અને આ આધારે કરદાતા પર 10 લાખ રૂપિયાનો દંડ ફટકારી દેવામાં આવ્યો.
અપીલનો લાંબો રસ્તો
જ્યારે આયકર વિભાગે દંડ લગાવ્યો, ત્યારે કરદાતાએ સૌથી પહેલા કમિશનર (અપીલ) ના દ્વાર ખખડાવ્યા. જોકે, ત્યાં તેની દલીલો સાંભળવામાં આવી નહીં અને અધિકારીઓએ દંડ યથાવત રાખ્યો. હાર ન માનતા, કરદાતાએ ITAT ચેન્નાઈમાં અપીલ દાખલ કરી, જ્યાં ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ દ્વારા પોતાની નિર્દોષતાના પુરાવા રજૂ કર્યા.
ITAT માં આપવામાં આવેલી દલીલો: ચોરી નહીં, માત્ર ટેકનિકલ ભૂલ
કરદાતા તરફથી અદાલતમાં અત્યંત તાર્કિક પક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યો, જેણે કેસનો વળાંક બદલી નાખ્યો:
આવક પર પહેલેથી જ ટેક્સ ચૂકવાયો હતો: એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે જે ESOP મળ્યા હતા, તે પગારનો ભાગ હતા અને તેના પર પહેલેથી જ TDS કપાઈ ચૂક્યું હતું.
કેપિટલ ગેઈનનો ખુલાસો: જ્યારે કરદાતાએ તે શેર વેચ્યા, ત્યારે તેનાથી થતા નફા (Capital Gain) પર પણ ઈમાનદારીથી ટેક્સ ભરવામાં આવ્યો હતો. એટલે કે સરકારની આવકમાં કોઈ ઘટાડો કરવામાં આવ્યો ન હતો.
કોઈ ગુપ્ત સંપત્તિ નથી: અહીં મામલો કોઈ ‘અઘોષિત’ વિદેશી બેંક ખાતા કે કાળી કમાણીનો નહોતો, પરંતુ કંપની પાસેથી મળેલા કાયદેસરના શેરનો હતો.
નિયમોની અસ્પષ્ટતા: તે સમયે (2016-17) વિદેશી સંપત્તિના રિપોર્ટિંગને લગતા નિયમો તદ્દન નવા હતા. કરદાતાએ દલીલ કરી કે નિયમોની શરૂઆતની જટિલતાને કારણે માહિતી આપવાનું રહી ગયું હતું.
ITAT ચેન્નાઈનો ઐતિહાસિક નિર્ણય અને ‘May’ નું મહત્વ
1 એપ્રિલ 2026 ના રોજ જાહેર કરેલા પોતાના ચુકાદામાં ITAT ચેન્નાઈએ કરદાતાની ઈમાનદારી પર ભરોસો મૂક્યો. ટ્રિબ્યુનલે પોતાની ટિપ્પણીમાં કેટલીક અત્યંત મહત્વની બાબતો કહી:
ઈમાનદાર ભૂલ (Bona fide Mistake): ટ્રિબ્યુનલે માન્યું કે કરદાતાનો ઈરાદો ટેક્સ ચોરી કે સંપત્તિ છુપાવવાનો નહોતો. તેણે પોતાની તમામ આવક દર્શાવી હતી, બસ એક અલગ શેડ્યૂલમાં માહિતી આપવાનું ભૂલી ગયો હતો.
કાયદાની વ્યાખ્યા: ટ્રિબ્યુનલે Black Money Act ની કલમ 43 માં વપરાયેલા શબ્દ “May” (શકે છે) પર ભાર મૂક્યો. ટ્રિબ્યુનલે કહ્યું કે કાયદામાં ‘May’ શબ્દનો પ્રયોગ એ દર્શાવે છે કે દંડ લગાવવો ફરજિયાત નથી. તે અધિકારીના વિવેકબુદ્ધિ પર નિર્ભર કરે છે કે તે પરિસ્થિતિ જોઈને દંડ લગાવે કે નહીં.
દંડ રદ: ટ્રિબ્યુનલે કહ્યું કે જ્યારે કરદાતાએ પહેલેથી જ ટેક્સ ચૂકવી દીધો છે અને કોઈ ખોટો ઈરાદો જણાતો નથી, તો માત્ર એક ટેકનિકલ માહિતી રહી જવા બદલ 10 લાખ રૂપિયાનો દંડ લાદવો ન્યાયસંગત નથી.
