મિત્રતા કે રાજનીતિ? ટ્રમ્પે વિવાદ વધતા જ ભારત સાથેના સંબંધોને કેમ ગણાવ્યા અદ્ભુત?
વૈશ્વિક રાજનીતિમાં અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના નિવેદનો અવારનવાર હેડલાઇન્સમાં રહે છે. તાજેતરમાં એક રેડિયો ટોક શોના ટ્રાન્સક્રિપ્ટ દરમિયાન ભારત અને ચીન માટે વપરાયેલા અપમાનજનક શબ્દોએ નવી દિલ્હીમાં નારાજગી ફેલાવી છે. ટ્રમ્પે ભારત જેવા ઉભરતા અર્થતંત્ર અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર માટે “નરક” (Hellhole) શબ્દનો ઉપયોગ કરતા ભારત સરકારે તેની આકરી ટીકા કરી છે. જોકે, રાજદ્વારી દબાણ વધતા જ ટ્રમ્પે પોતાની સ્પષ્ટતા જારી કરીને ભારત સાથેના ગાઢ સંબંધોની યાદ અપાવી છે.
શું હતો સમગ્ર વિવાદ?
આ વિવાદની શરૂઆત અમેરિકન રેડિયો હોસ્ટ માઈકલ સેવેજના એક રૂઢિચુસ્ત ટોક શોના ટ્રાન્સક્રિપ્ટથી થઈ હતી. આ કાર્યક્રમમાં અમેરિકાની ‘બર્થરાઈટ સિટીઝનશિપ’ (જન્મજાત નાગરિકતા) નીતિ પર ચર્ચા ચાલી રહી હતી. આ નીતિ મુજબ, અમેરિકાની ધરતી પર જન્મેલા કોઈપણ બાળકને ત્યાંની નાગરિકતા આપમેળે મળી જાય છે, ભલે તેના માતા-પિતા વિદેશી હોય.
આ ચર્ચા દરમિયાન ‘બર્થ ટૂરિઝમ’ નો મુદ્દો ઉછળ્યો હતો, જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે લોકો અન્ય દેશોમાંથી માત્ર બાળકને અમેરિકન નાગરિકતા અપાવવા માટે ત્યાં સ્થળાંતર કરે છે. આ સંદર્ભમાં, ભારત અને ચીન જેવા દેશોમાંથી આવતા લોકોને રોકવા માટે ટ્રમ્પે આક્રમક ભાષાનો પ્રયોગ કર્યો અને આ દેશોની પરિસ્થિતિને વર્ણવવા માટે અત્યંત વાંધાજનક શબ્દો વાપર્યા હતા.
ભારતનો સખત વિરોધ અને રાજદ્વારી પ્રતિક્રિયા
ટ્રમ્પના આ નિવેદન બાદ ભારત સરકારે મૌન તોડતા સખત શબ્દોમાં વાંધો નોંધાવ્યો હતો. વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આવા નિવેદનો વાસ્તવિકતાથી વેગળા છે.
-
અચોટ નિવેદન: ભારતે જણાવ્યું કે ટ્રમ્પનું નિવેદન અધૂરી માહિતી પર આધારિત છે અને તેમાં યોગ્ય નિર્ણયશક્તિનો અભાવ દેખાય છે.
-
સંબંધો પર અસર: વિદેશ મંત્રાલયે ભારપૂર્વક કહ્યું કે આવા શબ્દપ્રયોગો ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના મજબૂત વ્યૂહાત્મક સંબંધોના સાચા ચિત્રને પ્રતિબિંબિત કરતા નથી. આ નિવેદન ભારતના સાર્વભૌમત્વ અને તેની છબીને નુકસાન પહોંચાડવાનો પ્રયાસ છે.
ટ્રમ્પની પલટી: ભારત ‘મહાન’ અને પીએમ મોદી ‘મિત્ર’
ભારતની આકરી પ્રતિક્રિયા અને વૈશ્વિક સ્તરે થઈ રહેલી ટીકાઓને પગલે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તાત્કાલિક ડેમેજ કંટ્રોલ શરૂ કર્યું હતું. નવી દિલ્હીમાં સ્થિત યુએસ એમ્બેસી દ્વારા એક નિવેદન જારી કરવામાં આવ્યું, જેમાં ટ્રમ્પના સૂર બદલાયેલા જોવા મળ્યા:
-
ભારતની પ્રશંસા: ટ્રમ્પે હવે ભારતને એક “અદ્ભુત અને મહાન દેશ” તરીકે ઓળખાવ્યો છે.
-
મોદી સાથેની મિત્રતા: તેમણે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સાથેના પોતાના અંગત અને વ્યાવસાયિક સંબંધોનો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું કે બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધો ક્યારેય નહોતા એટલા મજબૂત છે.
-
સ્પષ્ટતા: ટ્રમ્પના પ્રવક્તાએ જણાવ્યું કે તેમના શબ્દોને ખોટી રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા અને તેમનો ઈરાદો ભારતનું અપમાન કરવાનો ક્યારેય નહોતો.
ભારતીય રાજનીતિમાં પડઘા: વિપક્ષના પ્રહાર
ટ્રમ્પના આ નિવેદને ભારતની આંતરિક રાજનીતિમાં પણ મોટો મુદ્દો બનાવી દીધો છે. કોંગ્રેસ સહિતના વિપક્ષી દળોએ કેન્દ્ર સરકાર પર નિશાન સાધ્યું છે.
-
કોંગ્રેસની માંગ: કોંગ્રેસ નેતા સુપ્રિયા શ્રીનાતે આકરા પ્રહાર કરતા કહ્યું કે “ટ્રમ્પને ભારત વિરુદ્ધ આવા શબ્દો વાપરવાનો હક કોણે આપ્યો?” તેમણે વડાપ્રધાન મોદીને વિનંતી કરી કે તેઓ અમેરિકા સામે આ મુદ્દો મજબૂતીથી ઉઠાવે.
-
અપમાનનો મુદ્દો: વિપક્ષી નેતાઓએ સવાલ ઉઠાવ્યો કે જ્યારે પીએમ મોદી ટ્રમ્પને પોતાના શ્રેષ્ઠ મિત્ર ગણાવે છે, ત્યારે ટ્રમ્પ ભારત માટે આવા શબ્દો કેમ વાપરે છે? આ દરેક ભારતીયનું અપમાન છે અને તેને માત્ર એક સ્પષ્ટતાથી માફ ન કરી શકાય.
ભારત-અમેરિકા સંબંધોનું ભવિષ્ય
નિષ્ણાતો માને છે કે ટ્રમ્પના આવા નિવેદનો ઘણીવાર તેમના સ્થાનિક વોટબેંક અને સ્થળાંતર વિરોધી એજન્ડાને સંતોષવા માટે હોય છે. જોકે, ભારત અત્યારે વિશ્વનું પાંચમું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર છે અને અમેરિકા માટે ચીન સામે લડવા માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર છે. તેથી, ટ્રમ્પ હોય કે અન્ય કોઈ નેતા, તેઓ લાંબા સમય સુધી ભારતની અવગણના કે અપમાન કરી શકે તેમ નથી.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના “નરક” થી લઈને “મહાન દેશ” સુધીના નિવેદનો તેમની અસ્થિર છબીને છતી કરે છે. ભારતે પોતાની પ્રતિક્રિયાથી સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે તે આત્મસન્માન સાથે કોઈ સમજૂતી નહીં કરે. આગામી સમયમાં જ્યારે અમેરિકામાં ચૂંટણીઓ નજીક છે, ત્યારે આવા નિવેદનો હજુ પણ જોવા મળી શકે છે, પરંતુ ભારતની મજબૂત વિદેશ નીતિ આ પડકારોનો સામનો કરવા તૈયાર છે.
