ટ્રમ્પનો માસ્ટરપ્લાન: પશ્ચિમ એશિયામાં અમેરિકાનું ‘પ્રોજેક્ટ ફ્રીડમ’ અને ઈરાનની ઉંઘ હરામ!
પશ્ચિમ એશિયામાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી ચાલી રહેલો તણાવ હવે એક નિર્ણાયક વળાંક પર આવી પહોંચ્યો છે. ખાસ કરીને વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત અને મહત્વપૂર્ણ ગણાતા ‘હોર્મુઝ જલડમરુમધ્ય’ (Strait of Hormuz) માં ફસાયેલા કોમર્શિયલ જહાજોને કારણે વૈશ્વિક વેપાર પર મોટું સંકટ તોળાઈ રહ્યું છે. આ ગંભીર પરિસ્થિતિને જોતા અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે રવિવારે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર એક મહત્વની જાહેરાત કરી છે. ટ્રમ્પે જણાવ્યું છે કે અમેરિકા સોમવાર સવારથી “Project Freedom” (પ્રોજેક્ટ ફ્રીડમ) શરૂ કરવા જઈ રહ્યું છે.
આ મિશનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એવા વિદેશી વ્યાપારી જહાજોને સુરક્ષા પૂરી પાડવાનો અને તેમને સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢવાનો છે, જેઓ આ પ્રાદેશિક વિવાદમાં કોઈ પણ વાંક વગર ફસાઈ ગયા છે. ટ્રમ્પના મતે, આ જહાજો ‘નિષ્પક્ષ અને નિર્દોષ’ છે અને તેમને સુરક્ષિત રાખવા એ અત્યારે પ્રાથમિકતા છે.
શું છે ‘પ્રોજેક્ટ ફ્રીડમ’ અને કેમ પડી તેની જરૂર?
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના જણાવ્યા અનુસાર, વિશ્વના અનેક દેશોએ અમેરિકા પાસે મદદની ગુહાર લગાવી હતી. હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં ફસાયેલા જહાજોને કારણે જે-તે દેશોની અર્થવ્યવસ્થા અને પુરવઠા સાંકળ ખોરવાઈ ગઈ છે. ‘પ્રોજેક્ટ ફ્રીડમ’ હેઠળ, અમેરિકી નૌસેના આ પ્રતિબંધિત અથવા જોખમી ગણાતા જળક્ષેત્રોમાં જહાજોનું નેતૃત્વ કરશે અને તેમને સુરક્ષિત માર્ગ બતાવશે.
આ પ્રોજેક્ટ પાછળ માત્ર આર્થિક જ નહીં, પરંતુ માનવીય કારણો પણ જવાબદાર છે. ટ્રમ્પે આ મિશનને ‘માનવીય પ્રયાસ’ ગણાવ્યો છે. લાંબા સમયથી દરિયામાં ફસાયેલા આ જહાજો પર હવે ખોરાક, પાણી અને અન્ય આવશ્યક ચીજવસ્તુઓની ભારે અછત સર્જાઈ છે. જો સમયસર આ જહાજોને બહાર કાઢવામાં નહીં આવે, તો ત્યાં મોટું સ્વાસ્થ્ય સંકટ ઊભું થઈ શકે તેમ છે. આ આદેશ સાથે ટ્રમ્પે કડક ચેતવણી પણ આપી છે કે, જો આ પ્રક્રિયામાં કોઈ પણ શક્તિ દખલગીરી કરવાનો પ્રયાસ કરશે, તો અમેરિકા તેની સામે લશ્કરી તાકાતનો ઉપયોગ કરતા અચકાશે નહીં.
વૈશ્વિક તેલ બજાર અને ઇરાન પર આર્થિક ભીંસ
હોર્મુઝનો માર્ગ વિશ્વના કુલ તેલ પરિવહન માટે અત્યંત મહત્વનો છે. આ માર્ગમાં સર્જાયેલી અસ્થિરતાની સીધી અસર આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતો પર પડી રહી છે. અમેરિકી ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસેન્ટે દાવો કર્યો છે કે ઇરાન પર અમેરિકાએ જે નૌકાદળ દ્વારા નાકાબંધી (Naval Blockade) કરી છે, તેની અસર હવે દેખાવા લાગી છે.
બેસેન્ટના જણાવ્યા મુજબ, ઇરાનની તેલની આવકમાં મોટો ઘટાડો થયો છે અને તેનું તેલ સ્ટોરેજ હવે તેની મહત્તમ ક્ષમતા સુધી પહોંચી ગયું છે. જો સ્થિતિ આવી જ રહી તો ઇરાનને ટૂંક સમયમાં તેનું તેલ ઉત્પાદન બંધ કરવાની ફરજ પડી શકે છે, જે તેની અર્થવ્યવસ્થા માટે ઘાતક સાબિત થશે.
આજના તેલના ભાવની સ્થિતિ: બજારમાં અત્યારે ભારે અનિશ્ચિતતાનો માહોલ છે. તાજેતરના આંકડા મુજબ:
-
WTI Crude: 101.8 ડોલર (-0.18%)
-
Brent Crude: 108.1 ડોલર (-0.06%)
જમીની સ્તર પર સ્થિતિ: સંઘર્ષ કે શાંતિ?
એક તરફ રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ ઇરાન સાથે વાતચીત દ્વારા સકારાત્મક ઉકેલની આશા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે, પરંતુ બીજી તરફ ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર સ્થિતિ હજુ પણ તણાવપૂર્ણ છે. તાજેતરમાં જ હોર્મુઝ પાસે એક માલવાહક જહાજ પર નાની નૌકાઓ દ્વારા હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે, ઇરાને આ ઘટનાને ‘રૂટિન ચેક’ ગણાવીને પોતાનો બચાવ કર્યો છે, પરંતુ પશ્ચિમી દેશો તેને ઉશ્કેરણીજનક પગલું ગણાવી રહ્યા છે.
૧૩ એપ્રિલથી ચાલી રહેલી અમેરિકી નાકાબંધીને કારણે અત્યાર સુધીમાં અંદાજે 49 વ્યાપારી જહાજોએ પોતાના નિર્ધારિત રૂટ બદલવા પડ્યા છે. આ આંકડો દર્શાવે છે કે સમુદ્રી વેપાર કેટલો ખરાબ રીતે પ્રભાવિત થયો છે.
ઇરાનની દરખાસ્ત અને ભવિષ્યની રાહ
આ વધતા દબાણ વચ્ચે ઇરાને પણ પોતાની વાત રજૂ કરી છે. ઇરાને યુદ્ધ જેવી સ્થિતિને સમાપ્ત કરવા માટે એક પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે, જેમાં તેણે ૩૦ દિવસની અંદર દુશ્મનાવટ ખતમ કરવા અને તેના પર લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધો હટાવવાની માંગ કરી છે. જોકે, આ પ્રસ્તાવમાં પરમાણુ કરાર કે તેને લગતી કોઈ મંત્રણાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી.
હવે આખા વિશ્વની નજર સોમવારથી શરૂ થનારા અમેરિકાના ‘પ્રોજેક્ટ ફ્રીડમ’ પર છે. શું અમેરિકા કોઈ પણ જાતના સંઘર્ષ વગર આ જહાજોને બહાર કાઢી શકશે? અથવા આ મિશન પશ્ચિમ એશિયામાં કોઈ નવા મોટા યુદ્ધનું નિમિત્ત બનશે? તે તો આવનારો સમય જ કહેશે. પરંતુ હાલ પૂરતું, ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના આ આક્રમક વલણે સાબિત કરી દીધું છે કે અમેરિકા પશ્ચિમ એશિયામાં પોતાની પકડ ઢીલી કરવા માંગતું નથી.
