ટ્રમ્પનો ચીન પ્રવાસ અને ઈરાન સંકટ: શું બેજિંગ બનશે શાંતિનું નવું સરનામું?
વૈશ્વિક રાજકારણ અત્યારે એક અત્યંત નાજુક મોડ પર છે. એક તરફ પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધના વાદળો ઘેરાયેલા છે, તો બીજી તરફ દુનિયાની બે સૌથી મોટી સત્તાઓ—અમેરિકા અને ચીન—આમને-સામને છે. આ તણાવપૂર્ણ માહોલ વચ્ચે સમાચાર મળી રહ્યા છે કે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ આગામી 13 થી 15 મે દરમિયાન ચીનની મુલાકાતે જઈ રહ્યા છે. આ મુલાકાત માત્ર રાજદ્વારી શિષ્ટાચાર નથી, પરંતુ તે ઈરાન સાથેના વણઉકેલ્યા વિવાદો અને રશિયા-ચીન ગઠબંધન પર લગામ કસવાની અમેરિકાની છેલ્લી કોશિશ માનવામાં આવે છે.
શું બેજિંગમાં ઈરાન સંકટનો ઉકેલ આવશે?
સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે જે કામ અત્યાર સુધી સીધી વાટાઘાટો કે સૈન્ય દબાણથી નથી થયું, શું તે કામ ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગના મધ્યસ્થીથી થઈ શકશે? અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલો સંઘર્ષ હવે માત્ર બે દેશો પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી. તેલનો પુરવઠો, દરિયાઈ સુરક્ષા અને વૈશ્વિક મોંઘવારી બધું જ આ સંકટ સાથે જોડાયેલું છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ જ્યારે બેજિંગ પહોંચશે, ત્યારે તેમની પ્રાથમિકતામાં ઈરાન શાંતિ કરાર ટોચ પર હશે. અમેરિકા માને છે કે જો ચીન પોતાનો હાથ પાછો ખેંચી લે, તો ઈરાન ઘૂંટણિયે પડી શકે છે. ચીન અત્યારે ઈરાનનું સૌથી મોટું આર્થિક અને લશ્કરી ટેકનોલોજીનું સમર્થક છે. જો જિનપિંગ ટ્રમ્પની શરતો સાથે સંમત થાય, તો મધ્ય પૂર્વમાં શાંતિની નવી આશા જાગી શકે છે.
ચીન પર અમેરિકાનું દબાણ: રશિયા અને ઈરાનની કડી
અમેરિકી વહીવટીતંત્રના અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, ટ્રમ્પ આ બેઠકમાં ખૂબ જ કડક વલણ અપનાવી શકે છે. અમેરિકાનો આરોપ છે કે ચીન એવી ટેકનોલોજી અને સામાન પૂરો પાડી રહ્યું છે જેનો ઉપયોગ રશિયા અને ઈરાન પોતાની સૈન્ય શક્તિ વધારવા માટે કરી રહ્યા છે. તાજેતરમાં જ અમેરિકાએ ચીનની ત્રણ સેટેલાઇટ કંપનીઓ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. આરોપ છે કે આ કંપનીઓએ ઈરાનને ગુપ્ત તસવીરો અને ટેકનિકલ સહાય આપી હતી, જેનો ઉપયોગ અમેરિકી દળો પર હુમલો કરવા માટે થયો હતો.
ટ્રમ્પ આ બેઠકમાં સ્પષ્ટ કરશે કે ચીન ‘ડ્યુઅલ યુઝ’ ટેકનોલોજી (જે સૈન્ય અને નાગરિક બંને કામમાં વપરાય છે) આપવાનું બંધ કરે. જો ચીન આ વાત નહીં માને, તો વધુ આર્થિક પ્રતિબંધોની ચીમકી પણ આપવામાં આવી શકે છે.
ચીનનું બદલાતું વલણ અને ‘પીસ મેકર’ની છબી
બીજી બાજુ, ચીન પોતાની છબી એક ‘શાંતિ દૂત’ તરીકે ઊભી કરવા માંગે છે. ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાગચીની તાજેતરની બેજિંગ મુલાકાત આ વાતનો પુરાવો છે. ચીને ઈરાનને ખાતરી આપી છે કે તે શાંતિ મંત્રણામાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવશે.
ચીનના વિદેશ મંત્રી વાંગ યીએ કહ્યું છે કે તેઓ મધ્ય પૂર્વમાં સ્થિરતા ઈચ્છે છે. પરંતુ અહીં એક મોટો ‘કેચ’ છે. ચીન આ શાંતિ મંત્રણાનો ઉપયોગ અમેરિકાના વિકલ્પ તરીકે ઉભરવા માટે કરી રહ્યું છે. જો ચીન આ વિવાદ ઉકેલી નાખે, તો તે સાબિત કરી દેશે કે દુનિયાને હવે અમેરિકાની દાદાગીરીની જરૂર નથી. આ જ કારણ છે કે અમેરિકી વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયોને આશંકા છે કે ચીન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (દરિયાઈ માર્ગ) પર ઈરાનની પકડ ઢીલી કરાવવામાં ખરેખર કેટલી મદદ કરશે.
વેપાર અને આર્થિક સમજૂતીઓ: પડદા પાછળની રમત
ભલે ઈરાન અને રશિયા ચર્ચાના કેન્દ્રમાં હોય, પણ ટ્રમ્પની આ યાત્રામાં ‘બિઝનેસ’ પણ મહત્વનો રહેશે. વ્હાઇટ હાઉસના સૂત્રો મુજબ, ચીન અમેરિકા પાસેથી બોઈંગ વિમાન અને સોયાબીન ખરીદવાની યોજના બનાવી રહ્યું છે. આ ઉપરાંત, બંને દેશો વચ્ચે એક ‘ટ્રેડ બોર્ડ’ અને ‘ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બોર્ડ’ બનાવવાની પણ ચર્ચા છે.
ટ્રમ્પ જાણે છે કે ચીન સાથેના વેપારને સંપૂર્ણપણે તોડી શકાય તેમ નથી. તેથી, તાઈવાન અને AI (આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ) જેવા સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ વચ્ચે પણ આર્થિક લેવડદેવડ ચાલુ રાખવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે. જોકે, નિષ્ણાતો માને છે કે આ પ્રવાસમાં કોઈ મોટી ઐતિહાસિક રોકાણ સમજૂતી થવાની શક્યતા ઓછી છે, કારણ કે બંને દેશો વચ્ચે વિશ્વાસનો ભારે અભાવ છે.
ટ્રમ્પનું શિડ્યુલ: મેજબાની અને મંત્રણા
રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પની આ મુલાકાત રાજકીય ગરમાવા સાથે થોડી સાંસ્કૃતિક પણ રહેશે:
બુધવાર: ટ્રમ્પ બેજિંગ પહોંચશે, જ્યાં તેમનું ભવ્ય સ્વાગત થશે.
ગુરુવાર: શી જિનપિંગ સાથે સત્તાવાર બેઠક થશે. ત્યારબાદ બંને નેતાઓ ‘ટેમ્પલ ઓફ હેવન’ની મુલાકાત લેશે અને રાત્રે ‘સ્ટેટ ડિનર’માં જોડાશે.
શુક્રવાર: એક મહત્વપૂર્ણ વર્કિંગ લંચ બાદ ટ્રમ્પ વોશિંગ્ટન પરત ફરશે.
આ ત્રણ દિવસીય કાર્યક્રમમાં દુનિયાની નજર એ વાત પર રહેશે કે શું બંને નેતાઓ વચ્ચે કોઈ ‘કેમિસ્ટ્રી’ બને છે જે ઈરાનના હુમલાઓ રોકી શકે.
શું આ પ્રવાસ સફળ થશે?
ટ્રમ્પનો ચીન પ્રવાસ એક મોટો જુગાર છે. જો તેઓ ચીનને મનાવી લે છે કે ઈરાનને મદદ કરવાનું બંધ કરે, તો આ તેમની વિદેશ નીતિની સૌથી મોટી જીત હશે. પરંતુ જો શી જિનપિંગ પોતાની શરતો પર અડગ રહેશે અને ઈરાન-રશિયા ગઠબંધનને મજબૂત કરવાનું ચાલુ રાખશે, તો આવનારા દિવસોમાં વૈશ્વિક સંઘર્ષ વધુ ઉગ્ર બનશે.
બેજિંગનો રસ્તો સીધો નથી, પણ એ ચોક્કસ છે કે અત્યારે દુનિયાની શાંતિની ચાવી બેજિંગમાં થનારી આ મુલાકાતના હાથમાં છે. શું ટ્રમ્પ ‘ડીલ મેકર’ બનીને બહાર આવશે કે પછી ખાલી હાથે પરત ફરશે? તેનો જવાબ 15 મે સુધીમાં મળી જશે.
