ભારતની ‘રોકેટ વુમન’ નંદિની હરિનાથ: જેમની સાડીએ સ્મિથસોનિયન મ્યુઝિયમમાં ભારતનું માન વધાર્યું
અવકાશ વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં જ્યારે પણ ભારતની સફળતાની વાત થાય છે, ત્યારે ‘મંગળયાન’ (Mars Orbiter Mission) નું નામ સૌથી ગર્વ સાથે લેવામાં આવે છે. પરંતુ આ વખતે ચર્ચા માત્ર રોકેટ કે ઉપગ્રહની નથી, પરંતુ એક ‘સાડી’ની છે. વોશિંગ્ટન ડીસી સ્થિત વિશ્વ વિખ્યાત સ્મિથસોનિયન નેશનલ એર એન્ડ સ્પેસ મ્યુઝિયમમાં ભારતની વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિક નંદિની હરિનાથની સાડીને પ્રદર્શિત કરવામાં આવી છે. આ એ જ સાડી છે જે તેમણે મંગળયાન મિશનના પ્રક્ષેપણ વખતે પહેરી હતી. આ માત્ર એક વસ્ત્ર નથી, પરંતુ ભારતની વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતા અને અવકાશમાં મહિલાઓના વધતા વર્ચસ્વનું પ્રતીક બની ગઈ છે.
અવકાશના અત્યાધુનિક સાધનો વચ્ચે ભારતીય સાડી
સ્મિથસોનિયન મ્યુઝિયમ એવા ઐતિહાસિક વિમાનો અને અવકાશયાન માટે જાણીતું છે જેણે માનવ ઇતિહાસ બદલ્યો છે. આ અત્યાધુનિક મશીનોની વચ્ચે, એક તેજસ્વી લાલ અને વાદળી રંગની જટિલ પેટર્નવાળી સાડી હવે મુલાકાતીઓનું આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની છે. મ્યુઝિયમે સોશિયલ મીડિયા પર આ સાડીનો વીડિયો શેર કરતા જણાવ્યું કે, આ સાડી એ દિવસે પહેરવામાં આવી હતી જ્યારે ઈસરોનું યાન પૃથ્વીની કક્ષા છોડીને મંગળ ગ્રહ તરફ 300 દિવસની યાત્રાએ નીકળ્યું હતું. જોકે આ સાડી ક્યારેય પૃથ્વીના વાતાવરણની બહાર નથી ગઈ, પરંતુ તેને પહેરનાર મહિલાએ ભારતને બીજા ગ્રહ સુધી પહોંચાડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે.
કોણ છે નંદિની હરિનાથ?
ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) ના વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિક નંદિની હરિનાથને દુનિયા ‘રોકેટ વુમન’ તરીકે ઓળખે છે. મંગળયાન મિશનમાં તેમણે ડેપ્યુટી ઓપરેશન્સ ડાયરેક્ટરની અત્યંત જવાબદારીભરી ભૂમિકા ભજવી હતી. બેંગલુરુમાં જન્મેલા નંદિનીને વિજ્ઞાન વારસામાં મળ્યું હતું; તેમની માતા ગણિતના શિક્ષિકા હતા અને પિતા એન્જિનિયર હતા. ઇજનેરીમાં સ્નાતક અને અનુસ્નાતક પૂર્ણ કર્યા પછી તેઓ ઈસરોમાં જોડાયા અને છેલ્લા 20 થી વધુ વર્ષોમાં તેમણે 14 થી વધુ જટિલ મિશનમાં પોતાનું યોગદાન આપ્યું છે.
‘સ્ટાર ટ્રેક’ થી ઈસરો સુધીની સફર
રસપ્રદ વાત એ છે કે, નંદિની હરિનાથમાં અવકાશ પ્રત્યેની રુચિ બાળપણમાં એક ટીવી સીરિયલ જોઈને જાગી હતી. વર્ષ 2025 ના એક સમિટમાં તેમણે યાદ કર્યું હતું કે, તેમનો આખો પરિવાર લોકપ્રિય ટીવી સીરિયલ ‘સ્ટાર ટ્રેક’ નો દીવાનો હતો. તે સમયે પરાયું વિશ્વ અને અંતરિક્ષની ખોજ જોઈને તેમના મનમાં પણ આ જ ક્ષેત્રમાં કંઈક કરવાની ઈચ્છા જાગી. આ ઉપરાંત ‘એપોલો 13’ જેવી ફિલ્મોએ તેમને ટીમ વર્ક અને ટેકનોલોજીના મહત્વ વિશે સમજ આપી હતી.
મંગળયાન મિશનની ખાસિયત
મંગળયાન મિશન માત્ર ભારત માટે જ નહીં, પણ સમગ્ર વિશ્વ માટે આશ્ચર્યજનક હતું. 5 નવેમ્બર 2013 ના રોજ સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટરથી લોન્ચ થયેલ આ મિશનમાં ભારતે પ્રથમ પ્રયાસમાં જ મંગળ પર પહોંચીને ઈતિહાસ રચ્યો હતો. ભારત આવું કરનાર પ્રથમ એશિયન દેશ અને વિશ્વનો ચોથો દેશ બન્યો.
નંદિની હરિનાથ યાદ કરે છે કે, “મંગળયાન મિશન ખાસ હતું કારણ કે આખા વિશ્વની નજર અમારા પર હતી. તે સમયે વડાપ્રધાને અમારી સાથે હાથ મિલાવ્યા અને નાસાએ પણ અમને અભિનંદન પાઠવ્યા. આજે લોકો સોશિયલ મીડિયા પર પણ અવકાશ વિજ્ઞાનને અનુસરી રહ્યા છે, તે જોઈને ખૂબ આનંદ થાય છે.”
View this post on Instagram
વૈશ્વિક મંચ પર મહિલા શક્તિની ઓળખ
સામાન્ય રીતે અવકાશ વિજ્ઞાનને પુરુષ પ્રધાન ક્ષેત્ર માનવામાં આવતું હતું, પરંતુ મંગળયાનના ફોટાઓમાં જ્યારે સાડી પહેરેલી મહિલા વૈજ્ઞાનિકોને સફળતાની ઉજવણી કરતા જોવામાં આવી, ત્યારે દુનિયાનો દૃષ્ટિકોણ બદલાઈ ગયો. નંદિની હરિનાથની આ સાડી હવે તે તમામ મહિલાઓ માટે પ્રેરણાનું ઝરણું છે જે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રમાં આગળ વધવા માંગે છે.
મ્યુઝિયમમાં આ સાડીને મૂકીને સ્મિથસોનિયને એ સ્વીકાર્યું છે કે વિજ્ઞાનમાં માત્ર ગાણિતિક સમીકરણો અને ધાતુના સાધનો જ મહત્વના નથી, પરંતુ તેની પાછળ રહેલા માનવીય પ્રયત્નો અને સાંસ્કૃતિક ઓળખ પણ એટલી જ કિંમતી છે.
