સત્તાની ભવ્યતા વચ્ચે સત્યની પોલ: અમેરિકા-ચીનની મહાબેઠકમાં મહિલાઓની બાદબાકી કેમ?
વૈશ્વિક રાજનીતિ અને અર્થતંત્રના બે સૌથી મોટા સિંહાસનો જ્યારે એક જગ્યાએ ભેગા થાય, ત્યારે આખી દુનિયાની નજર તેના પર ટકેલી હોય છે. હાલમાં જ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ચીનની મુલાકાતે પહોંચ્યા છે. ગુરુવાર, ૧૪ મેના રોજ બેઇજિંગના ઐતિહાસિક ‘ગ્રેટ હોલ ઓફ ધ પીપલ’ ખાતે દુનિયાની બે સૌથી મોટી આર્થિક અને સૈન્ય મહાસત્તાઓ – અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે એક અત્યંત ઉચ્ચ સ્તરીય દ્વિપક્ષીય બેઠક યોજાઈ.
આ બેઠકની આસપાસનો નજારો અદભુત હતો. ચીની સૈનિકોની ભવ્ય પરેડ, હાથમાં બંને દેશોના ઝંડા લઈને લહેરાવતા માસૂમ બાળકો, અબજો ડોલરના સામ્રાજ્યના માલિક એવા ઉદ્યોગપતિઓ અને બંને દેશોના ટોચના રાજદ્વારીઓ ત્યાં હાજર હતા. બધું જ આયોજનપૂર્વક અને શક્તિ પ્રદર્શન સમાન હતું. પરંતુ, આ ભવ્યતાની વચ્ચેથી જ્યારે મુખ્ય બેઠકની એક સત્તાવાર તસવીર બહાર આવી, ત્યારે તેણે આખી દુનિયાને ચોંકાવી દીધી. આ હાઈ-પ્રોફાઈલ બેઠકની વિશાળ મેજ પર બંને દેશો તરફથી એક પણ મહિલા પ્રતિનિધિ હાજર નહોતી. આ તસવીર સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થતાં જ એક વૈશ્વિક ચર્ચા અને આક્રોશ ફાટી નીકળ્યો છે કે શું દુનિયાના ભાગ્યનો ફેંસલો કરનારી આ સર્વોચ્ચ રાજનીતિમાં મહિલાઓના અવાજને જાણીજોઈને પાછળ ધકેલી દેવામાં આવી રહ્યો છે?
ગીતા ગોપીનાથનો આક્રોશ: “આ ગુણવત્તા આધારિત વ્યવસ્થાનો અંત છે”
આ આખી તસવીર સામે સૌથી મજબૂત અને પ્રભાવશાળી અવાજ ઉઠાવનારાઓમાંના એક છે ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ (IMF) ના પૂર્વ ડેપ્યુટી મેનેજિંગ ડિરેક્ટર અને હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના અર્થશાસ્ત્રના પ્રોફેસર ગીતા ગોપીનાથ. તેમણે આ બેઠકની તસવીર સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરીને સત્તામાં બેઠેલા પુરુષ પ્રધાન માનસ પર આકરા પ્રહારો કર્યા છે.
ગીતા ગોપીનાથે પોતાની પોસ્ટમાં લખ્યું, “આ મેરિટ (ગુણવત્તા) આધારિત વ્યવસ્થાના અંતની તસવીર છે. દુનિયાની બે સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓ વચ્ચે આટલી મોટી બેઠક થઈ રહી છે અને મેજ પર એક પણ મહિલા નથી.” બાદમાં ‘ધ ગાર્ડિયન’ અખબાર સાથેની વાતચીતમાં તેમણે આ મુદ્દાને વધુ વિગતવાર સમજાવતા કહ્યું કે, “આપણે ફરીથી એ જૂની અને પછાત વિચારસરણી તરફ પાછા વળી રહ્યા છીએ જ્યાં તમારી વ્યક્તિગત ક્ષમતા કે પ્રતિભા કરતાં તમારા કનેક્શન્સ અને વગ કેટલા છે તે વધુ મહત્વનું બની જાય છે. એ જ નક્કી કરે છે કે તમને સત્તાની મેજ પર જગ્યા મળશે કે નહીં. એ વાત સમજી શકાતી નથી કે જ્યારે દુનિયામાં આટલી બધી પ્રતિભાશાળી અને લાયક મહિલાઓ હાજર છે, ત્યારે આખી મેજ પર માત્ર અને માત્ર એક જ જેન્ડર (પુરુષો) ના લોકો કેવી રીતે કબજો જમાવી શકે?”
ઇતિહાસના પાના અને ઓબામા શાસનકાળ સાથે સરખામણી: “આપણે પાછળ જઈ રહ્યા છીએ”
આ વિવાદ માત્ર સોશિયલ મીડિયા પૂરતો સીમિત નથી રહ્યો, પરંતુ અગ્રણી શિક્ષણવિદો પણ આ મામલે ચિંતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના ફેમિનિસ્ટ, જેન્ડર અને સેક્સુઆલિટી સ્ટડીઝ પ્રોગ્રામના એસોસિએટ ડિરેક્ટર હલીમા કાજેમે આ પરિસ્થિતિ પર ઊંડી નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. તેમણે ભૂતકાળના ઈતિહાસને યાદ કરતા જણાવ્યું કે આ પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે કે આપણે પ્રગતિ કરવાને બદલે પાછળ જઈ રહ્યા છીએ.
તેમણે પૂર્વ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ બરાક ઓબામાના કાર્યકાળની સરખામણી કરતા કહ્યું, “ઓબામાના શાસનકાળ દરમિયાન જ્યારે પણ અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે આવી ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકો યોજાતી, ત્યારે તેમાં મહિલાઓની સક્રિય હાજરી જોવા મળતી હતી. પરંતુ આજે એવું લાગે છે કે બંને મહાસત્તાઓએ અઘોષિત રીતે એવું માની લીધું છે કે જ્યાં વૈશ્વિક રાજનીતિ અને મોટા નિર્ણયો લેવાના હોય, ત્યાં મહિલાઓનું કોઈ સ્થાન નથી. આ માત્ર અમેરિકાની નબળાઈ નથી, પરંતુ બંને દેશો તરફથી સમગ્ર વિશ્વને એક બહુ ખોટો સંકેત છે કે નવી વૈશ્વિક વ્યવસ્થા નક્કી કરવામાં મહિલાઓના વિચારો કે અવાજની કોઈ કિંમત નથી.”
વાત સાચી પણ છે, કારણ કે ભૂતકાળમાં ઓબામાના સમયમાં આવી દ્વિપક્ષીય બેઠકોમાં ચીન તરફથી તત્કાલીન ઉપ-વડાપ્રધાન લિયુ યાનદોંગ અને અમેરિકા તરફથી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર (NSA) સુસાન રાઈસ તેમજ વિદેશ મંત્રી તરીકે હિલેરી ક્લિન્ટન જેવી શક્તિશાળી મહિલાઓ મેજ પર બેસીને નિર્ણયો લેતી હતી. તેની સરખામણીએ આજની સ્થિતિ ખરેખર ચિંતાજનક છે.
શું સુપરપાવર દેશોમાં લિંગ અસમાનતા હજુ પણ એક કડવું સત્ય છે?
આ ઘટનાએ એક બહુ મોટો સામાજિક અને રાજકીય પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે. અમેરિકા જે પોતાના દેશને લોકશાહી, માનવાધિકાર અને સમાનતાનો સૌથી મોટો પેરવીકાર ગણાવે છે, અને ચીન જે પોતાને આધુનિક અને સર્વસમાવેશી વિકાસનું મોડેલ ગણાવે છે – આ બંને દેશો પોતાના દેશની અડધી વસ્તી એટલે કે મહિલાઓને આટલી મહત્વપૂર્ણ જગ્યાએ પ્રતિનિધિત્વ આપવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે.
જ્યારે વેપાર યુદ્ધ (Trade War), સૈન્ય વ્યૂહરચના અને ભવિષ્યની ટેકનોલોજી પર ચર્ચા કરવા માટે પ્રતિનિધિમંડળ તૈયાર કરવામાં આવ્યું, ત્યારે બંને દેશોના વહીવટીતંત્રને એક પણ એવી મહિલા અધિકારી ન મળી જે આ ચર્ચાનો હિસ્સો બની શકે? આ સવાલ આજે વિશ્વભરની મહિલા સંસ્થાઓ પૂછી રહી છે. સોશિયલ મીડિયા પર લોકો કહી રહ્યા છે કે આ તસવીર કોઈ આધુનિક લોકશાહી દેશોની બેઠકની નહીં, પરંતુ કોઈ પ્રાચીન પુરુષવાદી સામ્રાજ્યની સભા જેવી લાગે છે.
ભવિષ્યની વૈશ્વિક વ્યવસ્થા અને મહિલા નેતૃત્વની અનિવાર્યતા
રાજદ્વારી નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે કોઈપણ દેશ કે વૈશ્વિક સ્તરની નીતિઓ ત્યારે જ સફળ અને ટકાઉ બની શકે છે જ્યારે તેમાં સમાજના દરેક વર્ગનું પ્રતિનિધિત્વ હોય. મહિલાઓ આર્થિક અને વિદેશ નીતિઓમાં એક અલગ અને વધુ સંવેદનશીલ દ્રષ્ટિકોણ લાવે છે, જે યુદ્ધ અને તણાવ ઘટાડવામાં મદદરૂપ સાબિત થઈ શકે છે.
બેઇજિંગની આ બેઠક ભલે આર્થિક દ્રષ્ટિએ ઘણી સફળ રહી હોય અને તેમાં તેલના ભાવો કે વ્યાપારી સંબંધો પર મહત્વના કરારો થયા હોય, પરંતુ લિંગ સમાનતા (Gender Equality) ના મોરચે આ બેઠકે બંને દેશોની છબીને મોટો ધક્કો પહોંચાડ્યો છે. આ વિવાદમાંથી બોધપાઠ લઈને, ભવિષ્યમાં જ્યારે પણ આવી વૈશ્વિક શિખર પરિષદો યોજાય ત્યારે સત્તાના આ ગલિયારાઓમાં મહિલાઓની ભાગીદારી સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે તે જ સમયની માંગ છે. વિશ્વ ત્યારે જ ખરા અર્થમાં પ્રગતિશીલ કહી શકાય જ્યારે સત્તાની સર્વોચ્ચ મેજ પર દરેક લિંગને સમાન સન્માન અને તક મળે.
