અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ભારતમાં લાંબા ગાળાના મધ્યસ્થ તરીકેની ક્ષમતા: પાકિસ્તાનની ભૂમિકા પર રશિયન વિદેશ મંત્રી સર્ગેઈ લાવરોવનું મોટું નિવેદન
વૈશ્વિક રાજનીતિ અને રાજદ્વારી સંબંધોના સંદર્ભમાં પશ્ચિમ એશિયા (મધ્ય પૂર્વ) આ સમયે ભારે અશાંતિ અને તણાવમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. આ દરમિયાન ભારતમાં ચાલી રહેલી બ્રિક્સ (BRICS) વિદેશ મંત્રીઓની બેઠકમાંથી એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ નિવેદન સામે આવ્યું છે. રશિયાના વિદેશ મંત્રી સર્ગેઈ લાવરોવે નવી દિલ્હીમાં પત્રકાર પરિષદને સંબોધતા જણાવ્યું છે કે, રશિયા ભારતને અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના લાંબા ગાળાના મધ્યસ્થ (Mediator) તરીકે જુએ છે. તેમણે ભારતના વિશાળ રાજદ્વારી અનુભવ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેની મજબૂત છબીની પ્રશંસા કરી હતી, સાથે જ પાકિસ્તાન દ્વારા વર્તમાન કટોકટીમાં ભજવવામાં આવી રહેલી દલાલ અથવા મધ્યસ્થીની ભૂમિકા અંગે પણ પોતાનો મત રજૂ કર્યો હતો.
આ વર્ષે બ્રિક્સ દેશોની અધ્યક્ષતા ભારત કરી રહ્યું છે અને લાવરોવનું આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી યુએઈ (UAE) ના પ્રમુખ શેખ મોહમ્મદ બિન જાયદ અલ નાહયાન સાથે પશ્ચિમ એશિયામાં શાંતિ સ્થાપવા માટે અબુ ધાબીમાં મહત્વપૂર્ણ વાતચીત કરી રહ્યા હતા. પીએમ મોદીએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે, હોર્મુઝની સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) ને મુક્ત અને ખુલ્લી રાખવી એ નવી દિલ્હીની સૌથી મોટી પ્રાથમિકતા છે.
પાકિસ્તાન અને ભારતની ભૂમિકા વચ્ચે લાવરોવે શું તફાવત દર્શાવ્યો?
રશિયન વિદેશ મંત્રી લાવરોવે એક દુભાષિયા (ટ્રાન્સલેટર) દ્વારા વાત કરતા જણાવ્યું કે, “પાકિસ્તાન હાલમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તાત્કાલિક સમસ્યાઓ ઉકેલવા અને વાતચીત સ્થાપિત કરવા માટે સક્રિયપણે મદદ કરી રહ્યું છે. પરંતુ જો તેઓ (અમેરિકા અને ઈરાન) કોઈ લાંબા ગાળાના અને વિશ્વસનીય મધ્યસ્થની શોધમાં હોય, તો ભારત પોતાના વ્યાપક રાજદ્વારી અનુભવ અને વૈશ્વિક વિશ્વસનીયતાના કારણે આ ભૂમિકા ખૂબ જ સારી રીતે ભજવી શકે છે.”
લાવરોવે સૂચવ્યું કે ભારત અત્યારે બ્રિક્સનું પ્રમુખપદ સંભાળી રહ્યું છે અને આ ક્ષેત્રમાંથી ઉર્જા (ક્રૂડ ઓઇલ) મેળવવામાં સીધું હિત ધરાવે છે. વૈશ્વિક સ્તરે તેલના ભાવ વધી રહ્યા છે જેના કારણે ભારતમાં ઇંધણના ભાવમાં વધારો થયો છે. આવી સ્થિતિમાં, પ્રાદેશિક સ્થિરતા માટે ભારતે પહેલ કરવી જોઈએ. લાવરોવે ઉમેર્યું કે, “ભારત કેમ પોતાની સેવાઓ પ્રસ્તાવિત ન કરે? તેઓ ઈરાન અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) ને પરસ્પર દુશ્મનાવટ ટાળવા અને કરાર કરવા માટે એક મંચ પર સાથે આવવાનું આમંત્રણ આપી શકે છે.” આ સાથે રશિયાએ અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ પર પ્રહારો કરતા કહ્યું કે આ સંઘર્ષ પાછળ તેમનું અકારણ આક્રમણ મુખ્ય જવાબદાર કારણ છે.
પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થી અને ભારતમાં રાજકીય વિવાદ
પશ્ચિમ એશિયાના આ સંકટમાં પાકિસ્તાને તુર્કી અને ઓમાન સાથે મળીને વોશિંગ્ટન અને તેહરાન વચ્ચે મુખ્ય બેક-ચેનલ (ગુપ્ત રાજદ્વારી માર્ગ) તરીકેની ભૂમિકા ભજવી છે. આના પરિણામે ૧૧-૧૨ એપ્રિલના રોજ ‘ઇસ્લામાબાદ ટાક્સ’ યોજાઈ હતી, જેમાં અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સ અને ઈરાનના સંસદ સ્પીકર મોહમ્મદ બાગેર ગાલિબાફે સીધી મુલાકાત કરી હતી. પાકિસ્તાનની આ વધતી રાજદ્વારી સક્રિયતા નવી દિલ્હી માટે થોડી અસ્વસ્થતા પેદા કરનારી સાબિત થઈ છે.
ભારતના વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે ૨૫ માર્ચના રોજ એક સર્વપક્ષીય બેઠકમાં પાકિસ્તાનની આ ભૂમિકા પર કટાક્ષ કરતા હિન્દી શબ્દ ‘દલાલ’ (બ્રોકર અથવા વચેટિયો) નો ઉપયોગ કર્યો હતો, જે દર્શાવે છે કે ભારત પાકિસ્તાનની આ મધ્યસ્થીની ગંભીરતાને નકારી રહ્યું છે. જો કે, ભારતના વિપક્ષી નેતા રાહુલ ગાંધીએ આ મુદ્દે વડાપ્રધાન મોદીની વિદેશ નીતિની ટીકા કરી છે. રાહુલ ગાંધીએ જણાવ્યું કે પાકિસ્તાન વૈશ્વિક સ્તરે રાજદ્વારી રીતે વધુ દૃશ્યમાન થઈ રહ્યું છે, જે મોદી સરકારની વિદેશ નીતિની નિષ્ફળતા દર્શાવે છે.
મિલાન ૨૦૨૬ અને ઈરાની જહાજ ડૂબવાનો અણધાર્યો વળાંક
આ કટોકટી દરમિયાન ભારત માટે એક અણધારી અને અસ્વસ્થતાજનક ઘટના પણ બની હતી. વિશાખાપટ્ટનમમાં ભારતના ‘મિલાન ૨૦૨૬’ (MILAN 2026) નૌકાદળના યુદ્ધાભ્યાસમાં અતિથિ તરીકે ભાગ લેનાર ઈરાની ફ્રિગેટ ‘IRIS Dena’ ને ૪ માર્ચે હિંદ મહાસાગરમાં એક અમેરિકન સબમરીન દ્વારા ડૂબાડી દેવામાં આવ્યું હતું. આ ઘટનાએ ભારતના પોતાના દરિયાઈ પડોશમાં સુરક્ષા પ્રદાતા (Net Security Provider) તરીકેની શાખ પર સવાલો ઊભા કર્યા હતા.
જો કે, આ પડકારો છતાં ભારત રાજદ્વારી મંચ પર સંપૂર્ણપણે ગેરહાજર નથી. તાજેતરમાં જ નવી દિલ્હીમાં બ્રિક્સ બેઠક દરમિયાન પીએમ મોદીએ ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાગચી સાથે મુલાકાત કરી હતી, જે ૨૮ ફેબ્રુઆરીએ યુદ્ધ શરૂ થયા પછી તેહરાન સાથે ભારતનો પ્રથમ મોટો સંપર્ક છે. આ જ બેઠકમાં મોદી રશિયન વિદેશ મંત્રી લાવરોવને પણ મળ્યા હતા.
સંતુલનની રાજનીતિ અને ભારતનું વલણ
ભારતનું સત્તાવાર વલણ હંમેશાં તટસ્થતા, સંવાદ અને કૂટનીતિનું રહ્યું છે. ભારતે ઈરાન કે અમેરિકા-ઈઝરાયેલ ગઠબંધનમાંથી કોઈ એક પર સીધો દોષારોપણ કરવાનું ટાળ્યું છે અને ૮ એપ્રિલના રોજ થયેલા યુદ્ધવિરામનું સ્વાગત કર્યું હતું.
અહીં એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના અંતમાં, હુમલા શરૂ થવાના થોડા દિવસો પહેલા જ પીએમ મોદીએ ઈઝરાયેલની મુલાકાત લીધી હતી, જેના કારણે દેશમાં વિરોધ પક્ષો દ્વારા તેમની ટીકા પણ થઈ હતી. પરંતુ તેમ છતાં, ઈરાને ભારતને એક સાચો અને જૂનો મિત્ર ગણાવ્યો છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે રશિયાની આ દરખાસ્ત બાદ ભારત આગામી સમયમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે કાયમી શાંતિ સ્થાપવા માટે કોઈ સક્રિય મધ્યસ્થની ભૂમિકા સ્વીકારે છે કે નહીં.
