ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ $૧૧૧ ને પાર, પણ ભારતે અમેરિકાને આપ્યો જોરદાર ઝટકો; રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદી પર મોટું નિવેદન!
વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર (Global Energy Market) માં તાજેતરમાં ભારે હલચલ જોવા મળી રહી છે. ક્રૂડ ઓઇલ (કાચા તેલ) ની સપ્લાયમાં અચાનક આવેલી અછતને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે બેન્ચમાર્ક ગણાતા બ્રૅન્ટ ક્રૂડનો ભાવ ઊછળીને પ્રતિ બેરલ ૧૧૧ ડૉલર સુધી પહોંચી ગયો છે. કાચા તેલના આ આસમાને પહોંચેલા ભાવોએ વૈશ્વિક બજારોમાં ચિંતા અને ગભરાટનો માહોલ ઊભો કર્યો હતો. ફુગાવો વધવાના ડરથી વિશ્વભરની અર્થવ્યવસ્થાઓ ચિંતિત હતી, પરંતુ આ દરમિયાન અમેરિકા તરફથી એક રાહત આપતા સમાચાર સામે આવ્યા છે. બીજી તરફ, ભારતે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણો વચ્ચે પોતાની ઊર્જા સુરક્ષાને લઈને એક અત્યંત મજબૂત અને સ્પષ્ટ વલણ અપનાવ્યું છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલની કટોકટી અને અમેરિકાની મોટી રાહત
ગઈકાલ સુધી વૈશ્વિક રાજદ્વારી અને આર્થિક વર્તુળોમાં એવી વ્યાપક ચર્ચા હતી કે અમેરિકાએ અન્ય દેશોને રશિયા પાસેથી કાચું તેલ ખરીદવા માટે આપેલી સત્તાવાર મંજૂરી ૧૬-૧૭ મે ના રોજ સમાપ્ત થઈ રહી છે. આ સમયમર્યાદા નજીક આવતા જ દુનિયાભરના દેશોમાં તેલ પુરવઠો ખોરવાઈ જવાનો ભય સતાવી રહ્યો હતો, કારણ કે રશિયા વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ ઉત્પાદક દેશોમાંનો એક છે.
જો કે, ક્રૂડ ઓઇલના વધતા ભાવ અને વૈશ્વિક બજારની નબળી સ્થિતિને જોતાં અમેરિકાએ યુદ્ધના ધોરણે એક મોટો અને વ્યવહારુ નિર્ણય લીધો છે. અમેરિકાએ રશિયા પરના આ પ્રતિબંધોમાં વધુ એક મહિનાની છૂટછાટ આપવાની જાહેરાત કરી દીધી છે. આ નવી છૂટને કારણે હવે વિશ્વના વિવિધ દેશો રશિયાના દરિયાઈ માર્ગો (Russian Maritime Routes) દ્વારા કોઈપણ કાનૂની અડચણ વિના કાચું તેલ ખરીદી શકશે. અમેરિકાના આ નિર્ણયથી વૈશ્વિક બજારને ત્વરિત રાહત મળી છે અને તેલના ભાવો વધુ ભડકે બળતા અટક્યા છે.
“અમે પ્રતિબંધોની પરવા નથી કરતા”: ભારતનું સાર્વભૌમ વલણ
અમેરિકા દ્વારા પ્રતિબંધોમાં આ એક મહિનાની છૂટછાટ આપવામાં આવી તેના બરાબર એક દિવસ પહેલાં, ભારત તરફથી એક અત્યંત આક્રમક અને મહત્વનું નિવેદન સામે આવ્યું હતું. ભારતના પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ સોમવારે મીડિયા સાથેની વાતચીતમાં સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે, ભારત અમેરિકાના પ્રતિબંધો કે તેની છૂટછાટની લિંક પર નિર્ભર નથી.
અધિકારીએ ભારપૂર્વક કહ્યું કે, ભારત ભૂતકાળમાં પણ અમેરિકી પ્રતિબંધો કે કાનૂની સમયમર્યાદાની પરવા કર્યા વિના રશિયા પાસેથી પોતાની જરૂરિયાત મુજબ સતત તેલ ખરીદતું રહ્યું છે અને ભવિષ્યમાં પણ આ ખરીદી કોઈપણ અટકાવ વગર ચાલુ રાખશે. ભારત પોતાના વ્યાપારી હિતો અને દેશના ૧૪૦ કરોડ નાગરિકોની ઊર્જા સુરક્ષા (Energy Security) ને ધ્યાનમાં રાખીને જ કોઈપણ આંતરરાષ્ટ્રીય નિર્ણય લે છે, નહીં કે કોઈ અન્ય દેશના દબાણમાં આવીને.
ભારતના તેલ ખરીદીના નિર્ણયો કયા પરિબળો પર આધારિત છે?
પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયના વરિષ્ઠ અધિકારીએ ભારતના આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક અભિગમને સ્પષ્ટ કરતા જણાવ્યું હતું કે, કાચા તેલની ખરીદી અંગેના ભારતના નિર્ણયો મુખ્યત્વે બે મહત્વની બાબતો પર આધારિત હોય છે:
૧. વ્યાપારી સમજ અને આર્થિક લાભ (Commercial Viability)
ભારત માટે સૌથી મહત્વની બાબત ‘વ્યાપારી સમજ’ (Business Sense) છે. રશિયા ભારતને આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર કરતાં સસ્તા ભાવે અને આકર્ષક ડિસ્કાઉન્ટ સાથે ક્રૂડ ઓઇલ ઓફર કરી રહ્યું છે. એક વિકાસશીલ દેશ તરીકે, ભારત માટે સસ્તું ઇંધણ મેળવવું એ દેશના આર્થિક હિતમાં છે, જેથી સ્થાનિક બજારમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ નિયંત્રણમાં રાખી શકાય.
૨. પૂરતો અને અવિરત પુરવઠો (Adequate Supply Availability)
દેશની અર્થવ્યવસ્થાની ગાડી અવિરત ચાલતી રહે તે માટે તેલનો પૂરતો પુરવઠો ઉપલબ્ધ હોવો અનિવાર્ય છે. અધિકારીએ દેશવાસીઓને આશ્વસ્ત કરતા જણાવ્યું હતું કે, હાલમાં દેશમાં કાચા તેલની કોઈ જ અછત નથી. ભારતે વિશ્વના વિવિધ દેશો સાથે લાંબા ગાળાના કરારો (Long-term Agreements) કરેલા છે, જેનાથી દેશ માટે આગામી સમયમાં તેલનો પર્યાપ્ત અને અવિરત પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવામાં આવ્યો છે.
વૈશ્વિક રાજનીતિ અને ભારતની સ્માર્ટ ડિપ્લોમેસી
રશિયા-યુક્રેન વિવાદ શરૂ થયો ત્યારથી જ પશ્ચિમી દેશો (ખાસ કરીને અમેરિકા અને યુરોપિયન યુનિયન) ભારત પર રશિયા પાસેથી તેલ ન ખરીદવા માટે સતત પરોક્ષ દબાણ બનાવી રહ્યા હતા. જો કે, ભારતે પોતાની વિદેશ નીતિને એકદમ સ્પષ્ટ અને દેશહિત કેન્દ્રી રાખી છે.
ભારતના વિદેશ મંત્રાલય અને પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયે વૈશ્વિક મંચો પર હંમેશાં એ વાતની હિમાયત કરી છે કે, યુરોપના દેશો પોતાની જરૂરિયાત માટે રશિયા પાસેથી ગેસ અને તેલ ખરીદવાનું ચાલુ રાખે અને ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશને રોકે, તે બેવડા ધોરણો ચલાવી શકાય નહીં. ભારતની આ ‘સ્માર્ટ ડિપ્લોમેસી’ (ચતુર રાજદ્વારી નીતિ) નું જ પરિણામ છે કે આજે અમેરિકા પણ ભારત સાથેના પોતાના વ્યાપારી સંબંધો બગાડવા નથી માંગતું અને ભારતના આ સાર્વભૌમ નિર્ણયોને સ્વીકારવા મજબૂર બન્યું છે.
