શું વારંવાર ગભરામણ થવી એ એન્ગ્ઝાયટી (Anxiety) ના સંકેત છે? જાણી લો તેના શારીરિક અને માનસિક લક્ષણો તેમજ બચવાના ઉપાયો
આજની આધુનિક અને ભાગદોડભરી જિંદગીમાં તણાવ (સ્ટ્રેસ) અને ચિંતા જાણે માણસની દિનચર્યાનો એક સામાન્ય ભાગ બની ગયા છે. ક્યારેક ઓફિસના કામનું અતિશય દબાણ, ક્યારેક અંગત સંબંધોની ગૂંચવણો તો ક્યારેક ભવિષ્યની ચિંતા માણસને માનસિક રીતે એટલો બધો થકવી દે છે કે તેની સીધી અને નકારાત્મક અસર તેના શરીર પર દેખાવા લાગે છે. આપણામાંથી ઘણા લોકો અચાનક હૃદયના ધબકારા વધી જવા, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થવી અથવા અચાનક બેચેની વધવી જેવી ગંભીર સમસ્યાઓને સામાન્ય થાક ગણીને નજરઅંદાજ કરી દેતા હોય છે. પરંતુ વાસ્તવમાં આ લક્ષણો ‘એન્ગ્ઝાયટી’ એટલે કે ચિંતા વિકાર (Anxiety Disorder) ના પ્રારંભિક સંકેતો હોઈ શકે છે.
આખરે એન્ગ્ઝાયટી (Anxiety) શું છે?
ઘણા લોકો એવું માને છે કે એન્ગ્ઝાયટી એટલે માત્ર કોઈ વિષય પર વધારે પડતું વિચારવું (ઓવરથિંકિંગ) કે ટેન્શન લેવું. પરંતુ તબીબી વિજ્ઞાન અનુસાર, એન્ગ્ઝાયટી માત્ર એટલા પૂરતી સીમિત નથી. આ મનની એક એવી નકારાત્મક અને અસ્થિર સ્થિતિ છે, જેમાં વ્યક્તિ કોઈપણ દેખીતા કારણ વિના પણ પોતાને સતત કોઈ અજ્ઞાત જોખમ કે દબાણ હેઠળ અનુભવે છે. આ ડર અથવા જોખમ વાસ્તવિક પણ હોઈ શકે છે અને માત્ર મનનો વહેમ કે કલ્પના પણ હોઈ શકે છે.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ લાંબા સમય સુધી આવી સતત ચિંતામાં જીવે છે, ત્યારે તેનું મગજ શરીરને ‘એલર્ટ મોડ’ (Fight or Flight) માં ધકેલી દે છે. આ સ્થિતિ દરમિયાન શરીરમાં તણાવ વધારનારા હોર્મોન્સ જેમ કે ‘એડ્રેનાલિન’ (Adrenaline) અને ‘કોર્ટિસોલ’ (Cortisol) નું સ્તર ઝડપથી વધવા લાગે છે. આ હોર્મોન્સના અતિશય સ્ત્રાવને કારણે વ્યક્તિના શરીરમાં અને મનમાં ઘણા અસામાન્ય બદલાવો આવવાનું શરૂ થઈ જાય છે.
૧. હૃદયના ધબકારા અચાનક વધી જવા અને છાતીમાં જકડન
એન્ગ્ઝાયટીનું સૌથી સામાન્ય અને પ્રથમ શારીરિક લક્ષણ એ છે કે વ્યક્તિના હૃદયના ધબકારા અચાનક જ ખૂબ તેજ થઈ જાય છે. ગભરામણની સ્થિતિમાં વ્યક્તિને એવું લાગે છે કે જાણે તેનું હૃદય બહાર આવી જશે અથવા છાતી પર કોઈ ભારે વજન આવી ગયું છે. કેટલાક લોકોને આ દરમિયાન છાતીમાં હળવો દુખાવો, દબાણ કે ગૂંગળામણ પણ અનુભવાઈ શકે છે. ઘણીવાર મેડિકલ રિપોર્ટસ નોર્મલ હોવા છતાં અને હૃદયની કોઈ બીમારી ન હોવા છતાં પણ માત્ર એન્ગ્ઝાયટીના કારણે આવું થતું હોય છે. તેથી જો આવું વારંવાર થતું હોય તો તેને ક્યારેય સામાન્ય ગણીને છોડી દેવું જોઈએ નહીં.
૨. શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થવી અને ગૂંગળામણ અનુભવવી
જ્યારે મનમાં ચિંતા કે કોઈ વાતનો ડર ખૂબ વધી જાય છે, ત્યારે તેની સીધી અસર આપણી શ્વસન પ્રક્રિયા પર પડે છે. એન્ગ્ઝાયટી એટેક દરમિયાન વ્યક્તિના શ્વાસ ટૂંકા થઈ જાય છે અથવા તે ખૂબ ઝડપથી શ્વાસ લેવા લાગે છે (Hyperventilation). દર્દીને એવું લાગે છે કે તેના ફેફસાં સુધી પૂરતો ઓક્સિજન પહોંચી રહ્યો નથી અને તેનો શ્વાસ રૂંધાઈ રહ્યો છે. આ ગૂંગળામણને કારણે અચાનક ચક્કર આવવા, હાથ-પગ ધ્રૂજવા કે શરીર એકદમ નબળું પડી જવું જેવી સમસ્યાઓ પણ થઈ શકે છે. સતત માનસિક તણાવના લીધે શરીરની શક્તિ ખૂબ ઝડપથી વપરાઈ જાય છે, જેથી વ્યક્તિ કશું જ કામ કર્યા વિના પણ ભારે થાક અનુભવે છે.
૩. પેટ અને પાચનતંત્ર પર સીધી અસર (Gut Health)
આપણા મગજ અને પેટ (પાચનતંત્ર) વચ્ચે બહુ ઊંડો સંબંધ છે, જેને તબીબી ભાષામાં ‘ગટ-બ્રેઈન એક્સિસ’ કહેવાય છે. તેથી, એન્ગ્ઝાયટીની અસર માત્ર મગજ પૂરતી સીમિત નથી રહેતી, પણ તે પાચનક્રિયાને પણ સંપૂર્ણપણે ખોરવી નાખે છે. જ્યારે આપણે બહુ ચિંતા કરીએ છીએ ત્યારે પેટમાં એસિડનું પ્રમાણ વધી જાય છે અને પાચન ધીમું પડી જાય છે. આના કારણે પેટમાં ગેસ બનવો, પેટ ફૂલી જવું, ખાટા ઓડકાર આવવા, ઉબકા કે ઉલટી જેવું લાગવું અથવા વારંવાર ટોઇલેટ જવું પડવું (IBS) જેવી ફરિયાદો શરૂ થાય છે. આ સિવાય, તણાવની સ્થિતિમાં કેટલાક લોકોની ભૂખ સાવ મરી જાય છે, તો કેટલાક લોકો ડિપ્રેશન કે એન્ગ્ઝાયટીના કારણે અતિશય ખાવાનું શરૂ કરી દે છે જેને ‘સ્ટ્રેસ ઇટિંગ’ કહેવાય છે.
૪. સ્નાયુઓમાં અક્કડતા, ખેંચાણ અને કાયમી દુખાવો
જ્યારે મન સતત ભય કે આશંકાઓથી ઘેરાયેલું રહે છે, ત્યારે આપણું શરીર સંભવિત જોખમનો સામનો કરવા માટે પોતાની તમામ સ્નાયુઓને અંદરથી સખત (ટાઈટ) કરી દે છે. લાંબા સમય સુધી સ્નાયુઓ આ રીતે ખેંચાયેલા રહેવાના કારણે તેમાં લોહીનું પરિભ્રમણ પ્રભાવિત થાય છે. આ જ કારણે એન્ગ્ઝાયટીથી પીડાતા લોકોને અવારનવાર ગરદનનો દુખાવો, ખભા જકડાઈ જવા, પીઠનો અસહ્ય દુખાવો કે આખા શરીરમાં કાયમી કળતર રહેવાની ફરિયાદ રહે છે. આ માનસિક તણાવના લીધે સ્નાયુઓ રિલેક્સ ન થઈ શકવાના કારણે સવારથી જ માથામાં ભારેપણું અને અડધા માથાનો દુખાવો (માઇગ્રેન) પણ થઈ શકે છે.
૫. નાની-નાની વાતોમાં ડર, નકારાત્મકતા અને અનિદ્રાની સમસ્યા
એન્ગ્ઝાયટીથી પીડાતી વ્યક્તિનું મન નકારાત્મક વિચારોનું કેન્દ્ર બની જાય છે. તે દરેક નાની કે સામાન્ય વાતમાં પણ ભયંકર પરિણામોની કલ્પના કરવા લાગે છે. જેમ કે, કોઈ નજીકની વ્યક્તિનો ફોન થોડો મોડો આવે તો મનમાં સીધા અકસ્માત કે અશુભ બનવાના વિચારો આવવા લાગે છે. આ સતત ડર અને બેચેનીના કારણે વ્યક્તિ રાત્રે શાંતિથી ઊંઘી શકતી નથી. વિચારોનું ચક્ર મગજમાં સતત ચાલતું રહેવાના કારણે ઊંઘ આવતી નથી, જેને ‘ઇન્સોમ્નિયા’ કે અનિદ્રા કહે છે. પૂરતી ઊંઘ ન મળવાના કારણે બીજા દિવસે સ્વભાવ ખૂબ જ ચીડિયો થઈ જાય છે, વ્યક્તિ લોકોથી અંતર બનાવવા લાગે છે અને એકલતા પસંદ કરે છે.
ડૉક્ટર કે સાયકોલોજિસ્ટની સલાહ ક્યારે લેવી જરૂરી બને છે?
જો તમને ગભરામણ, ધબકારા વધી જવા, શ્વાસ ટૂંકા થવા, હાથ-પગ ધ્રૂજવા કે નકારાત્મક વિચારો આવવાની આ સમસ્યા અઠવાડિયા કે મહિનાઓ સુધી સતત ચાલુ રહે અને તેના કારણે તમારી રોજિંદી જિંદગી, ઓફિસનું કામ, વ્યવસાય કે પારિવારિક સંબંધો બગડવા લાગે, તો તમારે તેને જરાય હળવાશથી ન લેવી જોઈએ. આ સ્થિતિમાં કોઈ સારા મેન્ટલ હેલ્થ એક્સપર્ટ (માનસિક સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાત) કે સાયકોલોજિસ્ટની સલાહ લેવી અત્યંત અનિવાર્ય બની જાય છે. યોગ્ય સમયે કાઉન્સેલિંગ, થેરાપી (જેમ કે CBT) અથવા ડૉક્ટરના માર્ગદર્શન હેઠળ દવાની મદદથી એન્ગ્ઝાયટીને સંપૂર્ણપણે નિયંત્રિત કરીને સામાન્ય અને ખુશહાલ જીવન જીવી શકાય છે.
એન્ગ્ઝાયટી અને માનસિક તણાવમાંથી મુક્તિ મેળવવાના સરળ ઉપાયો
જો તમને પ્રાથમિક તબક્કે એન્ગ્ઝાયટીના લક્ષણો દેખાતા હોય, તો તમે તમારી જીવનશૈલીમાં કેટલાક સરળ બદલાવો કરીને તેનાથી રાહત મેળવી શકો છો:
પ્રાણાયામ અને મેડિટેશન: જ્યારે પણ ગભરામણ થાય ત્યારે ઊંડા શ્વાસ લેવાની પ્રક્રિયા (Deep Breathing) કરો. દરરોજ સવારે ૧૫ થી ૨૦ મિનિટ ઓમકારનો જાપ, અનુલોમ-વિલોમ કે ધ્યાન (મેડિટેશન) કરવાથી મગજ શાંત થાય છે અને સ્ટ્રેસ હોર્મોન્સ ઘટે છે.
નિયમિત વ્યાયામ અને યોગ: રોજ અડધો કલાક ચાલવું, દોડવું કે યોગાસનો કરવાથી શરીરમાં ‘એન્ડોર્ફિન’ (Endorphin) નામના હેપી હોર્મોન્સ મુક્ત થાય છે, જે કુદરતી રીતે મૂડ સુધારે છે.
પૂરતી ઊંઘ અને સંતુલિત આહાર: રાત્રે ૭ થી ૮ કલાકની ગાઢ ઊંઘ લેવી મગજ માટે ખૂબ જરૂરી છે. આ સિવાય આહારમાં લીલા શાકભાજી, ફળો અને પૂરતું પાણી સામેલ કરો. ચા, કોફી કે કેફીનયુક્ત પીણાંનું સેવન ઓછું કરો, કારણ કે તે એન્ગ્ઝાયટી વધારે છે.
વિચારો શેર કરો: તમારા મનની મૂંઝવણ, ડર કે ચિંતાને મનમાં દબાવી રાખવાને બદલે તમારા પરિવારના સભ્યો, જીવનસાથી કે વિશ્વાસુ મિત્રો સાથે ખુલ્લા મને શેર કરો. વાતો કરવાથી મનનો અડધો બોજ હળવો થઈ જાય છે.
સ્ક્રીન ટાઈમ ઓછો કરો: રાત્રે સૂતા પહેલા નકારાત્મક સમાચારો કે સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ બંધ કરો. મનને ગમતું સંગીત સાંભળો અથવા પ્રેરણાદાયી પુસ્તકો વાંચો. મનની શાંતિ જ સ્વસ્થ જીવનની ચાવી છે.
