શાયરી અને કવિતાના શોખીનો માટે ખાસ, જાણો કઈ ભાષાને મળ્યો છે ‘Language of Poetry’નો અનોખો ખિતાબ!
દુનિયામાં હજારો ભાષાઓ બોલાય અને સમજાય છે. દરેક ભાષાનું પોતાનું એક આગવું વર્તુળ, પોતાનું વ્યાકરણ અને પોતાની આગવી સંસ્કૃતિ હોય છે. કેટલીક ભાષાઓ વ્યાપાર માટે ઉત્તમ માનવામાં આવે છે, કેટલીક વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીની વાત ખૂબ જ સચોટતાથી રજૂ કરે છે, તો કેટલીક રોજિંદા કામકાજમાં બરાબર ફિટ બેસે છે. પરંતુ જ્યારે વાત દિલની ઊંડાણ સુધી પહોંચવાની હોય, આત્માને સ્પર્શી જવાની હોય અને માનવીય લાગણીઓને ખૂબ જ સલીકા અને નજાકતથી પરોવવાની હોય, ત્યારે આખી દુનિયા એક અવાજે કહે છે—’ઉર્દૂ’.
જી હા, ઉર્દૂને સમગ્ર વિશ્વમાં ‘Language of Poetry’ એટલે કે ‘કવિતા અને શાયરીની ભાષા’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જ્યારે પણ શાયરી, ગઝલ, નઝ્મ કે કસીદાની વાત નીકળે, ત્યારે જીભ પર પહેલું નામ ઉર્દૂનું જ આવે છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આવું કેમ છે? શા માટે અન્ય કોઈ ભાષાના બદલે ઉર્દૂને જ શાયરીની સૌથી નજીક માનવામાં આવી? ચાલો, આ સુંદર ભાષાની સફર, તેની ખૂબીઓ અને તેની પાછળના ખાસ કારણોને જરા વિગતવાર અને સરળ માનવીય દ્રષ્ટિકોણથી સમજીએ.
આખરે ઉર્દૂને જ કેમ કહેવામાં આવે છે ‘Language of Poetry’?
કોઈપણ ભાષાને કવિતાની ભાષાનો દરજ્જો એમ જ નથી મળી જતો. તેની પાછળ તે ભાષાનું બંધારણ, તેની તાસીર અને તેનો ઇતિહાસ જવાબદાર હોય છે. ઉર્દૂને ‘લેંગ્વેજ ઓફ પોએટ્રી’ કહેવા પાછળ ઘણા મહત્વના કારણો છે:
૧. શબ્દોની અનહદ મધુરતા અને લહેજાની નરમાશ
ઉર્દૂ ભાષાની સૌથી પહેલી અને મોટી ખૂબી એ છે કે તે ખૂબ જ મીઠી અને નરમ છે. આ ભાષામાં એક ખાસ પ્રકારની ‘નજાકત’ (Politeness) હોય છે. જ્યારે કોઈ ઉર્દૂમાં વાત કરે છે કે શાયરી વાંચે છે, ત્યારે એવું લાગે છે જાણે કાનમાં મધ ઓગળી રહ્યું હોય. તેના શબ્દો જેમ કે—મોહબ્બત, ઇનાયત, ગુફ્તગૂ, રાબ્તા, અક્સ—પોતાનામાં જ એક કવિતા જેવા ભાસે છે. આ નરમાશ કવિતા અને શાયરીની કરોડરજ્જુ છે, કારણ કે કવિતા ક્યારેય કઠોર લહેજામાં દિલ પર અસર નથી કરી શકતી.
૨. લાગણીઓને વ્યક્ત કરવાની અદભુત ક્ષમતા
માનવીય દિલમાં ન જાણે કેટલાય પ્રકારના અહેસાસો છુપાયેલા હોય છે—પ્રેમનો સુકૂન, વિખૂટા પડવાનું દર્દ, પ્રતીક્ષાની બેચેની કે જિંદગીની ફિલસૂફી. ઉર્દૂ પાસે દરેક બારીકથી બારીક લાગણીને વ્યક્ત કરવા માટે એક મુકમ્મલ (સંપૂર્ણ) શબ્દ હાજર છે. જે વાત કોઈ અન્ય ભાષામાં એક મોટું વાક્ય બોલીને પણ કદાચ સ્પષ્ટ ન થઈ શકે, તેને ઉર્દૂનો એક નાનો શેર સીધો દિલની આરપાર ઉતારી દે છે. એટલા માટે જ તેને માત્ર એક ભાષા નહીં, પણ ‘અહેસાસોની ઝુબાન’ કહેવામાં આવે છે.
૩. જન્મ જ અદબ અને પરસ્પરના મેળાપથી થયો
ઉર્દૂનો જન્મ કોઈ બંધ ઓરડામાં કે માત્ર રાજકાજ ચલાવવા માટે નહોતો થયો. આ ભાષા હિન્દુસ્તાનની ધરતી પર અલગ-અલગ સંસ્કૃતિઓના મિલનથી પેદા થઈ છે. આમાં અરબી, ફારસી, તુર્કીની સાથે-સાથે હિન્દી અને સંસ્કૃત (ખડી બોલી) નો એવો સુંદર સંગમ છે કે તેના બંધારણમાં જ એક લય અને રણકો આવી ગયો છે. જ્યારે બે-ત્રણ સંસ્કૃતિઓ મળીને કોઈ ભાષા બનાવે છે, ત્યારે તેમાં કલાત્મકતા આપોઆપ આવી જાય છે.
શાયરી અને ઉર્દૂનો અતૂટ સંબંધ: ગાલિબથી લઈને ફૈઝ સુધી
જ્યારે આપણે ઉર્દૂ અને કવિતાના સંબંધની વાત કરીએ, ત્યારે આપણે એ મહાન સર્જકોને ન ભૂલી શકીએ જેમણે પોતાના લોહી-પરસેવાથી આ ભાષાને સીંચી છે. ઉર્દૂના ખોળામાં એવા-એવા અનમોલ રત્નો પાંગર્યા, જેમની રચનાઓ સદીઓ પછી આજે પણ એટલી જ જીવંત અને પ્રાસંગિક લાગે છે.
-
મિર્ઝા ગાલિબ: ગાલિબે ઉર્દૂ શાયરીને એ મુકામ આપ્યો જ્યાં તે સામાન્ય માનવીય લાગણીઓ અને ખુદા વચ્ચેનો રસ્તો બની ગઈ. તેમણે જિંદગીની ઊંડી ફિલસૂફીને એટલી સરળ અને સુંદર શૈલીમાં રજૂ કરી કે આજે પણ લોકો પોતાની વાતને વજન આપવા માટે ગાલિબના શેરોનો સહારો લે છે.
-
અલ્લામા ઇકબાલ: ઇકબાલે ઉર્દૂને માત્ર હુસ્ન-ઓ-ઇશ્ક (રૂપ અને પ્રેમ)ના બંધનોમાંથી બહાર કાઢી અને તેને કૌમને જગાડવા, ઉત્સાહ આપવા અને પોતાની ઓળખ (ખુદી) ને સમજવાનું માધ્યમ બનાવી.
-
ફૈઝ અહેમદ ફૈઝ: ફૈઝની શાયરીમાં જ્યાં એક તરફ અપાર રોમેન્ટિસિઝમ (રૂમાનાયત) હતું, તો બીજી તરફ સમાજના દબાયેલા-કચડાયેલા લોકોનો અવાજ અને ક્રાંતિનો રણકો પણ હતો.
આ સિવાય મીર તકી મીર, જૌન એલિયા, દુષ્યંત કુમાર (જેમણે ઉર્દૂ-हिन्दीના મેળથી ગઝલને નવો આયામ આપ્યો) અને ગુલઝાર જેવા કલાકારોએ આ ભાષાને દરેક પેઢીના દિલની ધડકન બનાવી રાખી છે.
શું માત્ર ઉર્દૂ જ કવિતાની ભાષા છે? એક નિષ્પક્ષ દ્રષ્ટિકોણ
શું માત્ર ઉર્દૂ જ કવિતાની ભાષા છે? એક નિષ્પક્ષ દ્રષ્ટિકોણઆ એક ખૂબ જ વ્યાજબી અને મહત્વનો સવાલ છે. જ્યારે આપણે ઉર્દૂને ‘Language of Poetry’ કહીએ છીએ, ત્યારે તેનો અર્થ બિલકુલ એવો નથી કે અન્ય ભાષાઓમાં શ્રેષ્ઠ કવિતાઓ નથી લખાઈ અથવા તેમાં લાગણીઓ વ્યક્ત કરવાની ક્ષમતા ઓછી છે.
દરેક ભાષાનું પોતાનું એક અલગ સૌંદર્ય હોય છે:
-
બંગાળી: ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે બંગાળી ભાષામાં ‘ગીતાંજલિ’ જેવી કાળજયી રચના લખી, જેના માટે તેમને નોબેલ પુરસ્કાર મળ્યો. બંગાળી ભાષાની પોતાની એક અલગ લયાત્મકતા અને મીઠાશ છે.
-
હિન્દી: મહાદેવી વર્મા, સૂર્યકાંત ત્રિપાઠી ‘નિરાલા’ અને રામધારી સિંહ ‘દિનકર’ જેવા દિગ્ગજોએ હિન્દી કવિતાને જે ઓજ, ઊંડાણ અને શ્રૃંગાર આપ્યો છે, તે અજોડ છે.
-
અંગ્રેજી, તમિલ અને અન્ય ભાષાઓ: વિલિયમ શેક્સપિયર અને જોન કીટ્સે અંગ્રેજીને કવિતાઓથી સજાવી, તો વળી તમિલમાં ‘તિરુક્કુરલ’ જેવા મહાન ગ્રંથો લખાયા.
તો પછી ઉર્દૂ જ કેમ સૌથી આગળ દેખાય છે?
તેનું કારણ એ છે કે ઉર્દૂનો આખો મિજાજ અને તેનો ઇતિહાસ જ શાયરીની આસપાસ વણાયેલો છે. અન્ય ભાષાઓમાં ગદ્ય (Prose/વાર્તાઓ) અને વિજ્ઞાન-દર્શનની વિધાઓ પણ એટલી જ મજબૂત રહી, પરંતુ ઉર્દૂએ પોતાનો સૌથી મોટો અને સૌથી સુંદર ભાગ ‘શાયરી’ (Poetry) ને સમર્પિત કરી દીધો. તેની મહેફિલોની પરંપરા, મુશાયરાની સંસ્કૃતિ અને શેરો-શાયરીની જે મજબૂત પરંપરા ઉર્દૂમાં છે, તેવી દુનિયાની બહુ ઓછી ભાષાઓમાં જોવા મળે છે.
ઉર્દૂ ભાષાની એ ખાસ વાતો, જે તેને બનાવે છે ‘અદબની ઝુબાન’
જો આપણે ઉર્દૂની એ ખાસિયતોને ટૂંકમાં સમજીએ જે તેને સૌથી અલગ હરોળમાં ઊભી રાખે છે, તો તે કંઈક આ પ્રમાણે છે:
| ખૂબી | વિગત |
| તહેઝીબ અને સન્માન | ઉર્દૂમાં વાત કરતી વખતે ‘આપ’ અને ‘જનાબ’ જેવા શબ્દોનો જે સલીકો છે, તે વાતચીતમાં પોતાના આપ આદર અને તહેઝીબ ઓગાળી દે છે. |
| નુક્તાનો જાદુ | ઉર્દૂમાં ‘જ’ અને ‘ઝ’, ‘ક’ oars ‘ક઼’ નો જે બારીક તફાવત છે (જેને નુક્તો કહે છે), તે શબ્દોના ઉચ્ચારણને ખૂબ જ ઊંડું અને સુંદર બનાવી દે છે. |
| બહુરંગી સંસ્કૃતિ | આ કોઈ એક ધર્મ કે પ્રદેશની ભાષા નથી. આ ગંગા-જમુની સંસ્કૃતિનું જીવતું-જાગતું ઉદાહરણ છે, જેને દરેક વર્ગના લોકોએ સરખો પ્રેમ આપ્યો છે. |
| સંગીત જેવી લય | ઉર્દૂના શબ્દો જ્યારે એક પછી એક ગોઠવાય છે, ત્યારે કોઈ પણ વાદ્ય યંત્ર (Musical Instrument) વગર પણ એક આંતરિક સંગીત પેદા કરે છે, જે સાંભળનારને મંત્રમુગ્ધ કરી દે છે. |
આજના આ દોડધામ ભરેલા ડિજિટલ યુગમાં, જ્યાં લોકો શોર્ટકટમાં વાતો કરે છે, ત્યાં પણ ઉર્દૂ રીલ્સ, યૂટ્યૂબ વીડિયો, ગીતો અને સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટના માધ્યમથી યુવાનોના દિલ પર રાજ કરી રહી છે. ભલે કોઈને પોતાના પ્રેમનો ઇઝહાર કરવો હોય કે દિલ તૂટવાનું દર્દ બયાન કરવું હોય, અંતે દરેક વ્યક્તિ ઉર્દૂના કોઈ શેરના શરણમાં જ જાય છે.
ટૂંકમાં કહીએ તો, ઉર્દૂ માત્ર અક્ષરો અને વ્યાકરણનો મેળ નથી, તે તો સીધી દિલમાંથી નીકળતી એક પુકાર છે. તેની આ જ રૂહાની તાકાત, શબ્દોની મખમલી નરમાશ અને જજબાતોને સહેજવાની જાદુઈ ક્ષમતાને કારણે તેને આખી દુનિયામાં ખૂબ જ અદબ સાથે ‘Language of Poetry’ સ્વીકારવામાં આવી છે.
