મુંબઈ મનોરંજન જગતમાં આર્થિક સંકટ: વેતનમાં મોટો કાપ અને રોજગારીની તંગી અંગે ‘ધ ટોપ ઇન્ડિયા’નો ચોંકાવનારો સર્વે
ભારતીય મનોરંજન ઉદ્યોગનું હૃદય ગણાતી માયાનગરી મુંબઈમાં અત્યારે પડદા પાછળની દુનિયામાં એક ગંભીર આર્થિક કટોકટી આકાર લઈ રહી છે. ગ્લેમર અને ઝાકઝમાળથી ભરેલી આ ઇન્ડસ્ટ્રીના પાયા સમાન ગણાતા સામાન્ય કામદારો અને ટેકનિશિયનો અત્યારે આજીવિકાના સૌથી મોટા સંકટનો સામનો કરી રહ્યા છે. તાજેતરમાં ‘ધ ટોપ ઇન્ડિયા’ દ્વારા મનોરંજન ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા ૧,૦૦૦થી વધુ લોકો પર કરવામાં આવેલા એક વ્યાપક સર્વેમાં આ ચિંતાજનક સ્થિતિ સપાટી પર આવી છે. આ સર્વે દર્શાવે છે કે ઉદ્યોગમાં કામની તકો ખૂબ જ ઘટી ગઈ છે અને જે કામ મળી રહ્યું છે તેમાં પણ આવક અડધી થઈ ગઈ છે.
આવકમાં ૫૦થી ૬૦ ટકાનો મોટો કડાકો
સર્વેક્ષણમાં સામેલ થયેલા મોટાભાગન ઉત્તરદાતાઓએ પોતાની વ્યથા ઠાલવતા જણાવ્યું હતું કે, હાલના સમયમાં પ્રોજેક્ટ્સની સંખ્યામાં ભારે ઘટાડો થયો છે. તેનાથી પણ વધુ આઘાતજનક બાબત એ છે કે જે થોડુંઘણું કામ બજારમાં ઉપલબ્ધ છે, તેના માટે અપાતા વેતનમાં અગાઉના વર્ષોની સરખામણીએ પચાસથી સાઈઠ ટકા (૫૦% થી ૬૦%) સુધીનો ધરખમ ઘટાડો કરવામાં આવ્યો છે. એટલે કે, જે કામદારને અગાઉ કોઈ પ્રોજેક્ટ માટે ₹૧૦,૦૦૦ મળતા હતા, તેને આજે માંડ ₹૪,૦૦૦ કે ₹૫,૦૦૦થી સંતોષ માનવો પડી રહ્યો છે. મોંઘવારીના આ યુગમાં આવક અડધી થઈ જતાં હજારો પરિવારો માટે મુંબઈ જેવા મોંઘા શહેરમાં ઘર ચલાવવું દોહ્યલું બની ગયું છે.
સ્ટાર્સ સુરક્ષિત, પણ મધ્યમ અને નીચલા સ્તરના પ્રોફેશનલ્સ બેહાલ
મનોરંજન ઉદ્યોગની આ મંદીની સૌથી ક્રૂર વાસ્તવિકતા એ છે કે તેની અસર દરેક સ્તરે એકસરખી નથી. આ મંદીનો ભોગ ફિલ્મ કે સિરિયલના મુખ્ય કલાકારો (સુપરસ્ટાર્સ) અથવા સ્થાપિત દિગ્દર્શકો નથી બન્યા. ટોચના કલાકારો આજે પણ સતત નવા પ્રોજેક્ટ્સ સાઇન કરી રહ્યા છે અને કરોડો રૂપિયાની તગડી ફી વસૂલી રહ્યા છે. પરંતુ, વાસ્તવિક આર્થિક માર મધ્યમ સ્તરના (Mid-level) અને જુનિયર પ્રોફેશનલ્સ પર પડ્યો છે. આ એવા લોકો છે જે પડદા પર ક્યારેય લાઈમલાઈટમાં નથી આવતા, પરંતુ તેમના વગર કોઈ ફિલ્મ કે શો બનવો અશક્ય છે.
સૌથી વધુ પ્રભાવિત થયેલા વર્ગો
ફિલ્મ અને ટેલિવિઝન સેટ પર દૈનિક વેતન (Daily Wages) અથવા શોર્ટ-ટર્મ પ્રોજેક્ટ્સ પર નિર્ભર રહેતા કામદારોની હાલત સૌથી વધુ કફોડી છે. સર્વે અનુસાર, નીચે મુજબના વર્ગો અત્યારે આર્થિક રીતે સદંતર ભાંગી પડ્યા છે:
કેરેક્ટર આર્ટિસ્ટ અને જુનિયર કલાકારો: જેમને મુખ્ય કલાકારોની આસપાસના નાના-મોટા રોલ મળે છે.
સહાયક દિગ્દર્શકો (Assistant Directors): જેઓ સેટ પર દિવસ-રાત કાળી મજૂરી કરે છે.
મેકઅપ આર્ટિસ્ટ અને હેર સ્ટાઇલિશ: કલાકારોનો ચહેરો ચમકાવનારા આ પ્રોફેશનલ્સ પાસે હવે કામ નથી.
સેલિબ્રિટી જીમ ટ્રેનર્સ: સ્ટાર્સ સાથે જોડાયેલા અંગત ટ્રેનર્સના બજેટમાં પણ કાપ મુકાયો છે.
ટેકનિકલ ક્રૂ અને સ્પોટ બોય્ઝ: લાઈટમેન, કેમેરા ઓપરેટર્સ, પ્રોડક્શન આસિસ્ટન્ટ્સ અને શૂટિંગ દરમિયાન ચા-પાણી તથા અન્ય વ્યવસ્થા સંભાળતા સ્પોટ સ્ટાફની રોજગારી છીનવાઈ ગઈ છે.
પોસ્ટ-પ્રોડક્શન ટીમ: એડિટર્સ અને ઇક્વિપમેન્ટ સપ્લાયર્સ (કેમેરા અને લાઈટ ભાડે આપનારા) પણ ગ્રાહકોની રાહ જોઈ રહ્યા છે.
ઇકોસિસ્ટમ ખોરવાઈ: એક પ્રોજેક્ટ અટકે તો સેંકડો ઘરો ચુલા બંધ થાય
ઉદ્યોગના નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે એન્ટરટેઈનમેન્ટ બિઝનેસ એક જટિલ અને પરસ્પર જોડાયેલી સાંકળ (Interconnected Ecosystem) તરીકે કામ કરે છે. આ એક એવું ચક્ર છે જેમાં જો કોઈ એક મોટો પ્રોજેક્ટ રદ થાય, પાછો ઠેલાય અથવા તેનું બજેટ ઓછું થાય, તો તેની સીધી અસર તેની સાથે જોડાયેલા સેંકડો લોકો પર પડે છે.
માત્ર શૂટિંગ સ્ટાફ જ નહીં, પણ તેની સાથે સંકળાયેલા અન્ય આનુષંગિક વ્યવસાયો પણ આ મંદીની ઝપેટમાં આવી ગયા છે. જેમ કે:
૧. કોસ્ટ્યુમ સપ્લાયર્સ: કપડાં અને વસ્ત્રો ભાડે આપનારા વેપારીઓ.
૨. સેટ વર્કર્સ અને સુથાર: સેટ ઊભો કરનારા મજૂરો.
૩. ટ્રાન્સપોર્ટ પ્રોવાઈડર્સ: લોકેશન પર સાધનો અને કલાકારોને લઈ જતી ગાડીઓ અને ટ્રકના માલિકો તથા ડ્રાઈવરો.
જ્યારે પ્રોડક્શન હાઉસ બજેટ ઘટાડે છે, ત્યારે આ તમામ સેક્ટર્સમાં પેમેન્ટ કાપી નાખવામાં આવે છે.
પેમેન્ટમાં વિલંબ: ફ્રીલાન્સર્સની બેવડી મુસીબત
આર્થિક તંગીની સાથે-સાથે કામદારો માટે અન્ય એક મોટી સમસ્યા ‘પેમેન્ટમાં વિલંબ’ (Delayed Payments) ની ઊભી થઈ છે. ઘણા ફ્રીલાન્સર્સે સર્વેમાં ફરિયાદ કરી છે કે કામ પૂરું થઈ ગયા પછી પણ તેમના હકના નાણાં મેળવવા માટે તેમણે મહિનાઓ સુધી પ્રોડક્શન હાઉસના ચક્કર કાપવા પડે છે. ઉદ્યોગમાં અગાઉ ક્યારેય નહોતો જોયો તેવો પેમેન્ટ ક્રંચ અત્યારે જોવા મળી રહ્યો છે. દૈનિક ખર્ચ અને ઘરનું ભાડું ચૂકવવા માટે નિયમિત આવક પર નિર્ભર રહેતા કામદારો માટે આ વિલંબ માનસિક અને આર્થિક તણાવનું મુખ્ય કારણ બન્યો છે.
આશાવાદ અને ભવિષ્યની રાહ
આટલી કપરી પરિસ્થિતિ હોવા છતાં, મુંબઈ ફિલ્મ ઉદ્યોગના આ હિંમતી કામદારોએ હજુ આશા છોડી નથી. ઘણા પ્રોફેશનલ્સ માને છે કે આ એક ટૂંકા ગાળાનો તબક્કો છે. જો આગામી સમયમાં થિયેટરો અને ઓટીટી (OTT) પ્લેટફોર્મ્સ પર દર્શકોનો ધસારો વધશે અને નવી ફિલ્મોનું પ્રોડક્શન ફરી વેગ પકડશે, તો સ્થિતિ ચોક્કસ સુધરશે.
જો કે, બીજી તરફ કેટલાક સમજદાર લોકોનું એવું પણ માનવું છે કે હવે માત્ર આશા રાખવાથી કામ નહીં ચાલે. ભવિષ્યમાં આવી મંદીનો સામનો કરવા માટે પ્રોડક્શન હાઉસે વધુ મજબૂત નાણાકીય આયોજન (Financial Planning) કરવું પડશે. ઉદ્યોગમાં એવા નિયમો બનવા જોઈએ જેથી કટોકટીના સમયે પાયાના કામદારોને આર્થિક સુરક્ષા મળી રહે અને તેમનું શોષણ અટકે. છેવટે, આ એ જ કામદારો છે જેમના પરસેવાથી સિનેમાની સોનેરી દુનિયા ચમકે છે.
