આ 10 લોકોને જ્ઞાન આપવું એટલે ‘ભેંસ આગળ ભાગવત’! જાણી લો મહાત્મા વિદુરે કેમ પાડી છે ના
મહાભારત કાળના સૌથી બુદ્ધિમાન, નીતિવાન અને દૂરદર્શી પાત્રોમાં મહાત્મા વિદુરનું નામ સૌથી મોખરે આવે છે. હસ્તિનાપુરના મહામંત્રી રહેલા વિદુરજીએ મહારાજ ધૃતરાષ્ટ્રને જીવનના સત્ય, રાજનીતિ અને નૈતિકતાના જે ઉપદેશો આપ્યા હતા, તેને આજે આપણે ‘વિદુર નીતિ’ તરીકે જાણીએ છીએ. વિદુરજીએ કહેલી વાતો સદીઓ પહેલા જેટલી સાચી હતી, આજના આધુનિક સમયમાં પણ એટલી જ સચોટ સાબિત થાય છે.
ઘણીવાર આપણી સાથે એવું બને છે કે આપણે કોઈ વ્યક્તિના ભલા માટે તેને ધર્મ, સચ્ચાઈ કે સાચા રસ્તે ચાલવાની શિખામણ આપીએ છીએ. પરંતુ સામેવાળી વ્યક્તિ આપણી વાત સમજવાને બદલે કાં તો આપણી સાથે દલીલો કરવા લાગે છે અથવા આપણી મજાક ઉડાવે છે. આવી સ્થિતિમાં આપણને ખૂબ જ નિરાશા થાય છે. મહાત્મા વિદુરે આ સમસ્યાનો ઉકેલ સદીઓ પહેલાં જ આપી દીધો હતો.
વિદુર નીતિ અનુસાર, દરેક વ્યક્તિ દરેક સમયે જ્ઞાન કે ધર્મની ગૂઢ વાતો સમજવા માટે યોગ્ય નથી હોતી. કેટલાક લોકોનો સ્વભાવ અને કેટલીક ખાસ પરિસ્થિતિઓ એવી હોય છે, જેમાં માણસને જ્ઞાન આપવું તદ્દન વ્યર્થ છે. વિદુરજીએ આવા 10 પ્રકારના લોકો અને પરિસ્થિતિઓનું વર્ણન કર્યું છે, જેમને ધર્મનો પાઠ ભણાવવો એ નરી મૂર્ખતા માનવામાં આવે છે. ચાલો આ 10 લોકો વિશે વિગતવાર જાણીએ જેથી તમારો કિંમતી સમય અને જ્ઞાન સાચી જગ્યાએ ઉપયોગમાં આવી શકે.
વિદુર નીતિ અનુસાર, કયા 10 લોકોને ધર્મ સમજાવવો વ્યર્થ છે?
મહાત્મા વિદુરનું માનવું હતું કે ઉપદેશ કે સાચી સલાહ માત્ર તેને જ આપવી જોઈએ જેનામાં તેને સ્વીકારવાની પાત્રતા (યોગ્યતા) હોય. નીચે આપેલા 10 લોકો એ પાત્રતાથી માઇલો દૂર હોય છે:
1. નશામાં ચૂર વ્યક્તિ (મત્ત)
જે વ્યક્તિ કોઈપણ પ્રકારના નશાના (જેમ કે દારૂ કે અન્ય નશીલા પદાર્થો) પ્રભાવ હેઠળ હોય, તેને ધર્મ કે નીતિની વાતો સમજાવવી એટલે પોતાનો સમય બગાડવો. નશાની હાલતમાં માણસનો પોતાના મગજ પર કાબૂ નથી રહેતો અને તેનો વિવેક સંપૂર્ણપણે નાશ પામે છે. તે સારા અને નરસાનો તફાવત સમજવાની સ્થિતિમાં હોતો નથી. આવી વ્યક્તિને શાંત થવાનો સમય આપવો જોઈએ, ઉપદેશ નહીં.
2. અસાવધાન કે બેદરકાર માણસ (પ્રમત્ત)
કેટલાક લોકો સ્વભાવથી જ ખૂબ બેદરકાર અને બિનજવાબદાર હોય છે. તેમને પોતાના જીવન, પરિવાર કે ભવિષ્યની કોઈ ચિંતા હોતી નથી. જે વ્યક્તિ પોતાની જાત પ્રત્યે જ સજાગ નથી, તે ધર્મ જેવી ઊંડી અને ગંભીર વાતો કેવી રીતે સાંભળશે? આવા અસાવધાન વ્યક્તિને તમે જે કંઈ પણ સમજાવશો, તે એક કાનથી સાંભળીને બીજા કાનથી કાઢી નાખશે.
3. માનસિક રીતે અસ્વસ્થ કે પાગલ
જે વ્યક્તિની માનસિક સ્થિતિ બરાબર નથી, અથવા જે કોઈ મગજની બીમારી કે ભારે માનસિક તણાવને કારણે વિચારવાની શક્તિ ગુમાવી ચૂકી છે, તેની સામે ધર્મની વાતો કરવી એ મૂર્ખતા છે. આવી વ્યક્તિને ઉપદેશોની નહીં, પરંતુ યોગ્ય સારવાર, સહાનુભૂતિ અને ડૉક્ટરની દેખરેખની જરૂર હોય છે.
4. અતિશય થાકેલી વ્યક્તિ (શ્ર્રાંત)
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ શારીરિક કે માનસિક રીતે ખૂબ જ થાકી જાય છે, ત્યારે તેનું મગજ કામ કરતું બંધ થઈ જાય છે. સખત પરિશ્રમ પછી માણસનું શરીર માત્ર આરામ માંગે છે. આવી થાકની સ્થિતિમાં જો તમે કોઈની સામે અધ્યાત્મ કે નૈતિકતાનું લાંબુ ભાષણ શરૂ કરશો, તો તે સમજવાને બદલે ચિડાઈ જશે. તે સમયે તેના માટે આરામ જ સૌથી મોટો ધર્મ હોય છે.
5. ક્રોધમાં અંધ બનેલી વ્યક્તિ (ક્રુદ્ધ)
ક્રોધ એટલે કે ગુસ્સો માણસનો સૌથી મોટો શત્રુ છે. જ્યારે વ્યક્તિ અતિશય ગુસ્સામાં હોય છે, ત્યારે તેનું લોહી ઉકળતું હોય છે અને તેનો વિવેક કામ કરતો બંધ થઈ જાય છે. ગુસ્સામાં ડૂબેલા વ્યક્તિને સાચા-ખોટાનું ભાન નથી રહેતું. આવા સમયે તેને શાંત કરવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ, નહીં કે તેને એ જણાવવું કે ધર્મ શું કહે છે. ગુસ્સામાં આપેલી શિખામણ ઘણીવાર વિવાદને વધુ વધારી દે છે.
6. ભૂખથી વ્યાકુળ વ્યક્તિ (ક્ષુધિત)
એક કહેવત છે કે ‘ભૂખ્યા પેટે ભજન ન થાય ગોપાલા’. મહાત્મા વિદુરે પણ આ વાતને ખૂબ જ ઊંડાણપૂર્વક રેખાંકિત કરી છે. જે વ્યક્તિ ભૂખથી તડપી રહી હોય, જેના બાળકો અન્ન માટે ટળવળતા હોય, તેના માટે સૌથી મોટો ધર્મ ‘ભોજન’ છે. આવી વ્યક્તિને નીતિ કે શાસ્ત્રોની વાતો શીખવવી એ ક્રૂરતા અને મૂર્ખતા છે. પહેલા તેની ભૂખ શાંત કરવી જોઈએ, કારણ કે પેટ ભરેલું હોય ત્યારે જ માણસનું મગજ જ્ઞાનનો સ્વીકાર કરે છે.
7. દરેક કામમાં ઉતાવળ કરનાર (ત્વરિત)
જે વ્યક્તિની અંદર ધૈર્ય (ધીરજ) નથી અને જે દરેક કામ ફટાફટ કે ઉતાવળમાં કરવા માંગે છે, તે ધર્મના માર્ગને ક્યારેય સમજી શકતો નથી. ધર્મ અને જ્ઞાનને સમજવા માટે શાંત મન અને ઊંડા ચિંતનની જરૂર હોય છે. ઉતાવળિયા વ્યક્તિ પાસે રોકાઈને સાંભળવાનો સમય હોતો નથી, તેથી તેની સામે જ્ઞાનની વાતો કરવી એ સમયનો બગાડ છે.
8. લોભી અને લાલચુ માણસ (લુબ્ધ)
લોભ કે લાલચ એક એવી બીમારી છે જે માણસની આંખો પર પટ્ટી બાંધી દે છે. એક લાલચુ વ્યક્તિ માટે દુનિયામાં ધન અને સંપત્તિ સિવાય બીજું કંઈ મહત્વનું નથી હોતું. તે દરેક સંબંધમાં, દરેક પરિસ્થિતિમાં અને ધર્મમાં પણ પોતાનો સ્વાર્થ શોધે છે. જે માણસનો ઈમાન જ પૈસો બની ગયો હોય, તેને ઈમાનદારી અને ધર્મનો પાઠ ભણાવવો એ દીવાલ સાથે માથું ભટકાવવા સમાન છે.
9. ડરથી પીડાતી વ્યક્તિ (ભીત)
જે વ્યક્તિ કોઈ અજ્ઞાત ડર, અસુરક્ષા કે ધમકીના ઓછાયા હેઠળ જીવી રહી છે, તેનું પૂરું ધ્યાન માત્ર પોતાનો જીવ કે પરિવારની રક્ષા કરવા પર જ હોય છે. ડરના કારણે માણસની વિચારવાની ક્ષમતા સીમિત થઈ જાય છે. ભયભીત વ્યક્તિ અંદરથી એટલી નબળી પડી ગઈ હોય છે કે તે ધર્મના કઠિન માર્ગ પર ચાલવાનું સાહસ જ નથી કરી શકતી. પહેલા તેનો ડર દૂર કરવો જરૂરી છે, ઉપદેશ આપવો નહીં.
10. કામુક કે વાસનામાં અંધ વ્યક્તિ (કામી)
જે વ્યક્તિની બુદ્ધિ પર કામવાસના કે શારીરિક સુખની ઈચ્છા હાવી થઈ ગઈ હોય, તેની વિચારવાની અને સમજવાની શક્તિ સંપૂર્ણપણે ભ્રષ્ટ થઈ જાય છે. આવી વ્યક્તિ પોતાના સુખ માટે કોઈપણ હદ સુધી જઈ શકે છે. કામુકતામાં ડૂબેલા માણસને શાસ્ત્રો કે મર્યાદાની વાતો સમજાવવી એ બિલકુલ બહેરા માણસ સામે મધુર સંગીત વગાડવા સમાન છે.
વિદુર નીતિનો આ સંદેશ આપણને શું શીખવે છે?
મહાત્મા વિદુરનો આ સંદેશ આપણને વ્યવહારિક જીવનનો એક બહુ મોટો પાઠ શીખવે છે. તે આપણને શીખવે છે કે “સલાહ જેટલી જરૂરી છે, સલાહ આપવાનો સમય અને વ્યક્તિની પસંદગી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.”
ભેંસ આગળ ભાગવત: જો આપણે ઉપરોક્ત 10 પરિસ્થિતિઓ કે સ્વભાવવાળા લોકોને જ્ઞાન વહેંચવાનો પ્રયત્ન કરીશું, તો પરિણામ હંમેશા શૂન્ય આવશે. આનાથી માત્ર આપણો સમય અને ઉર્જા જ નષ્ટ નહીં થાય, પરંતુ સામેવાળી વ્યક્તિ આપણી વાતોનો અનાદર પણ કરી શકે છે.
ધર્મ, સંસ્કાર અને નીતિની વાતો માત્ર એ જ ભૂમિ પર ફલીભૂત થઈ શકે છે જે ઉપજાઉ હોય. એટલે કે સામેવાળી વ્યક્તિ શાંત, ધૈર્યવાન, વિવેકશીલ અને સાંભળવાની ઈચ્છા રાખનારી હોવી જોઈએ. જો કોઈ વ્યક્તિ આ 10 દોષો કે પરિસ્થિતિઓથી ઘેરાયેલી હોય, તો સૌથી પહેલા તેને તે સ્થિતિમાંથી બહાર આવવામાં મદદ કરો. જ્યારે તેનું મન શાંત અને સ્થિર થઈ જાય, ત્યારે જ તેને જ્ઞાનની વાતો સમજાવો, કારણ કે યોગ્ય સમયે આપવામાં આવેલું જ્ઞાન જ જીવન બદલી શકે છે.
