સિયોલમાં ભારતીય યુદ્ધ સ્મારકનું ઉદ્ઘાટન: રક્ષામંત્રી રાજનાથ સિંહ અને દક્ષિણ કોરિયાના મંત્રીએ શહીદોને આપી અંજલિ, ભારતની માનવતાવાદી સેવાની યાદ તાજી થઈ
દક્ષિણ કોરિયાની રાજધાની સિયોલ નજીક આવેલા પ્રખ્યાત ઇમજિનગાક પાર્ક (Imjingak Park) ખાતે ગુરુવારે એક ઐતિહાસિક ક્ષણ જોવા મળી હતી. ભારતના કેન્દ્રીય રક્ષામંત્રી રાજનાથ સિંહ અને દક્ષિણ કોરિયાના દેશભક્ત અને નિવૃત્ત સૈનિક બાબતોના મંત્રી ક્વાન ઓહ-ઇયુલ (Kwon Oh-eul) દ્વારા સંયુક્ત રીતે ‘ભારતીય યુદ્ધ સ્મારક’ (Indian War Memorial) નું ભવ્ય ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું. આ સ્મારક કોરિયન યુદ્ધ દરમિયાન અને યુદ્ધ પછીના સમયમાં ભારતીય સૈનિકો દ્વારા ભજવવામાં આવેલી અદ્ભુત ભૂમિકા અને તેમના બલિદાનની યાદમાં બનાવવામાં આવ્યું છે. આ વર્ષે કોરિયન સંઘર્ષની ૭૫મી વર્ષગાંઠની ઉજવણીના ભાગરૂપે આ વિશેષ કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.
પોતાની બે દિવસીય દક્ષિણ કોરિયાની સફળ મુલાકાતના અંતે રક્ષામંત્રી રાજનાથ સિંહે આ પ્રસંગે ગર્વભેર જણાવ્યું હતું કે, “આ યુદ્ધ સ્મારક માત્ર પથ્થરની ઇમારત નથી, પરંતુ તે કોરિયન યુદ્ધ દરમિયાન ભારતીય સેનાની ‘૬૦ પેરા ફીલ્ડ એમ્બ્યુલન્સ’ (60 Para Field Ambulance) અને ‘કસ્ટોડિયન ફોર્સ ઓફ ઇન્ડિયા’ (Custodian Force of India) ના સૈનિકો દ્વારા બતાવવામાં આવેલી અપ્રતિમ બહાદુરી, સર્વોચ્ચ બલિદાન અને અજોડ માનવતાવાદી સેવા માટેની સાચી ભાવાંજલિ છે.”
60 પેરા ફીલ્ડ એમ્બ્યુલન્સનો સુવર્ણ ઇતિહાસ અને ૨.૨૨ લાખ દર્દીઓની સેવા
કોરિયન યુદ્ધના ઇતિહાસમાં ભારતની સૈન્ય તબીબી ટુકડીનું યોગદાન સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે. મહાવીર ચક્ર વિજેતા લેફ્ટનન્ટ કર્નલ એ.જી. રંગરાજ (Lt Col AG Rangaraj) ના કમાન્ડ હેઠળ કામ કરતી ‘૬૦ પેરા ફીલ્ડ એમ્બ્યુલન્સ’ ની ટુકડીએ ત્રણ વર્ષ સુધી ચાલેલા આ ભયાનક યુદ્ધમાં અત્યંત વિપરીત અને હાડ થીજવતી ઠંડી જેવી પરિસ્થિતિઓમાં હજારો ઘાયલ સૈનિકો અને સામાન્ય નાગરિકોની સારવાર કરીને માનવતાનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું હતું.
આ એરબોર્ન ઓપરેશન્સ (હવાઈ સૈન્ય કાર્યવાહી) માં ભાગ લેનારી ભારતીય યુનિટે પોતાના ૬૨૭ બહાદુર જવાનોને તહેનાત કર્યા હતા. આ ટુકડીએ કોઈપણ પ્રકારના ભેદભાવ વિના ૨,૨૨,૦૦૦ થી વધુ દર્દીઓ અને ઘાયલોની સફળ સારવાર કરીને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારે પ્રશંસા મેળવી હતી. અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે ઉત્તર અને દક્ષિણ કોરિયા વચ્ચેના આ લોહિયાળ યુદ્ધમાં તેમના સાથી દેશો સહિત અંદાજે ૨૫ લાખથી વધુ લોકોએ પોતાના જીવ ગુમાવ્યા હતા.
ભારત-દક્ષિણ કોરિયા વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીનો મજબૂત પાયો
રાજનાથ સિંહે પોતાના સંબોધનમાં આગળ ઉમેર્યું કે, “કોરિયન દ્વીપકલ્પ પર શાંતિ સ્થાપવા અને માનવતાવાદી સહાય પૂરી પાડવામાં ભારતનું જે યોગદાન રહ્યું છે, તેનો વારસો ખરેખર અદ્ભુત છે. બંને દેશોનો આ સહિયારો ઇતિહાસ અને સૈનિકોના બલિદાન આજે ભારત અને રીપબ્લિક ઓફ કોરિયા (દક્ષિણ કોરિયા) વચ્ચેની ‘ખાસ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી’ (Special Strategic Partnership) ને વધુ મજબૂત બનાવવાનો પાયો પૂરો પાડે છે.”
ઉદ્ઘાટન સમારોહ દરમિયાન બંને દેશોના મંત્રીઓએ શહીદ સ્મારક પર પુષ્પચક્ર અર્પણ કરીને ભારતીય સૈનિકોને નમન કર્યા હતા, જેમની સેવાઓને આજે પણ દક્ષિણ કોરિયાના લોકો આદરપૂર્વક યાદ કરે છે. આ પ્રસંગે બંને દેશો વચ્ચે એક મહત્વપૂર્ણ સમજૂતી કરાર (MoU) પર પણ હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા, જેનો ઉદ્દેશ્ય કોરિયન યુદ્ધના નિવૃત્ત સૈનિકોનું સન્માન કરવાનો અને પરસ્પર સૈન્ય આદાનપ્રદાનને વેગ આપવાનો છે.
યુદ્ધવિરામ બાદ કસ્ટોડિયન ફોર્સ ઓફ ઇન્ડિયાની ઐતિહાસિક ભૂમિકા
જુલાઈ ૧૯૫૩ માં આર્મીસ્ટિસ કરાર (યુદ્ધવિરામ કરાર) સાથે કોરિયન યુદ્ધનો સત્તાવાર અંત આવ્યો હતો. પરંતુ તે પછીનો સમયગાળો વધુ પડકારજનક હતો. યુદ્ધવિરામ પછીના તબક્કામાં ભારતે પોતાની ૫,૫૦૦ સભ્યોની મજબૂત ‘કસ્ટોડિયન ફોર્સ ઓફ ઇન્ડિયા’ મોકલીને વૈશ્વિક સ્તરે શાંતિ દૂતની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફોર્સ ‘ન્યુટ્રલ નેશન્સ રિપેટ્રિએશન કમિશન’ (Neutral Nations Repatriation Commission) હેઠળ કામ કરતી હતી, જેના અધ્યક્ષ ભારતના લેફ્ટનન્ટ જનરલ કે.એસ. થિમેયા (Lt Gen KS Thimayya) હતા, જેઓ પાછળથી ભારતીય સેનાના વડા (આર્મી ચીફ) બન્યા હતા. આ કમિશનનું મુખ્ય કામ યુદ્ધ કેદીઓ (Prisoners of War) ની સુરક્ષિત કસ્ટડી અને તેમના સ્વદેશ પરત ફરવાની પ્રક્રિયા (રિપેટ્રિએશન) ને સુવ્યવસ્થિત કરવાનું હતું.
ભારતના સંરક્ષણ મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતીય કસ્ટોડિયન ફોર્સે આ અત્યંત સંવેદનશીલ જવાબદારીને સંપૂર્ણ વ્યાવસાયિકતા, નિષ્પક્ષતા અને કરુણા સાથે નિભાવી હતી, જેના કારણે વિશ્વના નકશા પર ભારતની શાંતિપ્રિય છબી વધુ મજબૂત બની હતી.
જ્યાં ‘હિંદ નગર’ વસ્યું હતું, ત્યાં જ બન્યું સ્મારક
સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે આ યુદ્ધ સ્મારકનું નિર્માણ સંપૂર્ણપણે ભારતના ભંડોળ (ખર્ચ) થી કરવામાં આવ્યું છે અને તેની જગ્યા પણ ઐતિહાસિક છે. આ સ્મારક બરાબર એ જ સ્થળે બનાવવામાં આવ્યું છે જ્યાં સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૪ માં ભારતીય કસ્ટોડિયન ફોર્સે અંદાજે ૨૨,૦૦૦ યુદ્ધ કેદીઓને તેમના દેશોમાં પરત મોકલતા પહેલા રાખવા માટે કામચલાઉ ધોરણે ‘હિંદ નગર’ (Hind Nagar) ની સ્થાપના કરી હતી.
સંરક્ષણ અને સાયબર સિક્યોરિટી સહિતના ક્ષેત્રોમાં નવા કરાર
આ ઐતિહાસિક સ્મારકના ઉદ્ઘાટન પહેલા બુધવારે સિયોલમાં રક્ષામંત્રી રાજનાથ સિંહ અને તેમના દક્ષિણ કોરિયાના સમકક્ષ અહ્ન ગ્યુ-બેક (Ahn Gyu-back) વચ્ચે એક ઉચ્ચ સ્તરીય દ્વિપક્ષીય બેઠક યોજાઈ હતી. આ બેઠક દરમિયાન ભારત અને દક્ષિણ કોરિયાએ સંરક્ષણ સહયોગ, સાયબર સિક્યોરિટી, સૈન્ય તાલીમ અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ના શાંતિ રક્ષા મિશનો (Peacekeeping Operations) માં પરસ્પર સહયોગ વધારવા માટેના મહત્વના કરારો પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.
આ ઉપરાંત બંને પક્ષોએ સંરક્ષણ ક્ષેત્રે આધુનિક હથિયારોના ઉત્પાદન, દરિયાઈ સુરક્ષા (મેરિટાઇમ સિક્યોરિટી), ઉભરતી ટેક્નોલોજી (Emerging Technologies), સૈન્ય પ્રતિનિધિઓની આપ-લે અને પ્રાદેશિક સુરક્ષા વ્યવસ્થાને વધુ સુદ્રઢ બનાવવા અંગે સઘન ચર્ચા કરી હતી. ભારત અને દક્ષિણ કોરિયા વચ્ચેના આ વધતા સંબંધો એશિયા-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં શાંતિ અને સ્થિરતા માટે એક નવો અધ્યાય લખશે.
