‘માઇક્રો-ડ્રીમિંગ’ વડે મગજને શાંત કરોઃ ઝડપથી ઊંઘ લાવવામાં કેવી રીતે મદદ કરે છે આ સાયન્ટિફિક મોડ્યુલ?
આજના આધુનિક અને તણાવપૂર્ણ જીવનમાં રાત્રે પથારીમાં પડ્યા પછી કલાકો સુધી ઊંઘ ન આવવી કે મનમાં વિચારોનું વંટોળ ચાલુ રહેવું એ ખૂબ જ સામાન્ય સમસ્યા બની ગઈ છે. ‘ઓવરથિંકિંગ’ અથવા વધુ પડતા વિચારોને કારણે ઊંઘ ન આવવાની સમસ્યાથી ઝૂઝતા લોકો માટે વિજ્ઞાન આધારિત એક સરળ અને માનસિક ટેકનીક ખૂબ જ મદદરૂપ સાબિત થઈ રહી છે.
દિવસભરના કામકાજના થાક પછી જ્યારે આપણે રાત્રે શાંતિથી ઊંઘવા માટે પથારીમાં જઈએ છીએ, ત્યારે ઘણીવાર આપણું મન ભવિષ્યની ચિંતાઓ, દિવસભરની ઘટનાઓ અથવા બિનજરૂરી વિચારોમાં ગૂંચવાયેલું રહે છે. આ ‘ઓવરથિંકિંગ’ મગજને એલર્ટ મોડમાં રાખે છે, જેના કારણે ઊંઘ આવતી નથી. જો તમારી સાથે પણ આવું બનતું હોય, તો એક અત્યંત સરળ માનસિક ટિપ્સ જેને વિજ્ઞાનની ભાષામાં ‘જ્ઞાનાત્મક શફલિંગ’ (Cognitive Shuffling) અથવા ‘માઇક્રો-ડ્રીમિંગ’ કહેવામાં આવે છે, તે તમારા મગજને શાંત કરીને ઝડપથી ઊંઘ લાવવામાં મદદ કરી શકે છે.
શું છે જ્ઞાનાત્મક શફલિંગ અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?
જ્ઞાનાત્મક શફલિંગ એ એક એવી મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા છે જે આપણે જ્યારે કુદરતી રીતે ઊંઘની ઘેન તરફ જઈએ છીએ ત્યારે મગજમાં ચાલતા અસંબંધિત વિચારોની નકલ કરે છે. જ્યારે મગજ કોઈ તાર્કિક કે ભાવનાત્મક વાર્તા બનાવવાને બદલે છૂટાછવાયા અને અપ્રસ્તુત ચિત્રો વિશે વિચારવાનું શરૂ કરે છે, ત્યારે તેને સંકેત મળે છે કે હવે સુરક્ષિત વાતાવરણ છે અને ઊંઘવાનો સમય થઈ ગયો છે.
થાણે સ્થિત જ્યુપિટર હોસ્પિટલના જાણીતા ન્યુરોલોજીસ્ટ ડૉ. અનિરુદ્ધ મોરે આ ટેકનિક સ્પષ્ટ કરતા જણાવે છે કે, “ઉદાહરણ તરીકે તમે કોઈપણ એક શબ્દ પસંદ કરો, જેમ કે ‘LAMP’ (લેમ્પ). હવે આ શબ્દના પહેલા અક્ષર ‘L’ થી શરૂ થતી એવી વસ્તુઓની કલ્પના કરો જેનો એકબીજા સાથે કે તમારા જીવન સાથે કોઈ સંબંધ ન હોય, જેમ કે Lemon (લીંબુ), Lion (સિંહ), Ladder (નિસરણી). ત્યારબાદ બીજા અક્ષર ‘A’ થી Apple, Anchor વગેરે વિચારી શકો છો. આ ટ્રીકમાં સૌથી મહત્ત્વની વાત એ છે કે તમારે કોઈપણ પ્રકારની વાર્તા કે ઈમોશનલ જોડાણ વગર સંપૂર્ણપણે તટસ્થ વસ્તુઓ વિશે વિચારવાનું છે.” આ પ્રક્રિયા મગજને તણાવપૂર્ણ વિચારોની પેટર્નમાંથી ધીમેથી વિચલિત કરી દે છે.
ધ્યાનાભ્યાસ (Meditation) અને અન્ય પદ્ધતિઓથી કેવી રીતે અલગ છે?
સામાન્ય રીતે ઊંઘ માટે ઊંડા શ્વાસ લેવાની કસરતો (Breathing Exercises) કે ધ્યાનની સલાહ આપવામાં આવે છે. પરંતુ આ ટેકનિકોમાં ઘણીવાર મનને એક જગ્યાએ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનો આગ્રહ રાખવો પડે છે, જે ઓવરથિંકિંગ કરતા લોકો માટે ક્યારેક મુશ્કેલ બને છે.
એનાથી વિપરીત, જ્ઞાનાત્મક શફલિંગ મગજના ધ્યાનને સંપૂર્ણપણે અલગ અને હળવી દિશામાં વાળી દે છે. તે એવા લોકો માટે આશીર્વાદરૂપ છે જેમના માટે મગજને રાત્રે ‘સ્વિચ ઓફ’ કરવું પડકારજનક હોય છે. આ ટેકનિક માટે કોઈ સ્પેશિયલ ટ્રેનિંગ, શાંત વાતાવરણ કે સાધનોની જરૂર પડતી નથી અને કોઈપણ વ્યક્તિ પથારીમાં સૂતા સૂતા જ આ એક્સરસાઇઝ કરી શકે છે.
વૈજ્ઞાનિક પાસાં અને નિષ્ણાતોની સલાહ
જ્ઞાનાત્મક શફલિંગ પાછળ મનોવૈજ્ઞાનિક અને ન્યુરોલોજીકલ સિદ્ધાંતો કામ કરે છે. તે ઊંઘ પહેલાં મગજની માનસિક ઉત્તેજના અને હાઈપર-એરોઝલ (Hyper-arousal) ની સ્થિતિને ઘટાડે છે. જો કે, તબીબી નિષ્ણાતો સ્પષ્ટતા કરે છે કે આ માત્ર એક તાત્કાલિક રાહત આપતી બ્રેઈન ટ્રીક કે હેક છે, તે ક્રોનિક અથવા લાંબા ગાળાની અનિદ્રા (Insomnia) નો કાયમી ઈલાજ નથી.
ડૉ. મોરે ઉમેરે છે કે, જો કોઈ વ્યક્તિ મહિનાઓથી ઊંઘ ન આવવાની ગંભીર સમસ્યાથી પીડાતી હોય, તો તેના માટે ‘અનિદ્રા માટેની જ્ઞાનાત્મક વર્તણૂકીય ઉપચાર’ (CBT-I Therapy) જ સૌથી વધુ વૈજ્ઞાનિક અને યોગ્ય સારવાર છે.
પરંતુ જો તમારી ઊંઘ માત્ર ક્યારેક-ક્યારેક વધારાના વિચારો કે માનસિક થાકને કારણે ઉડી જતી હોય, તો આજે રાત્રે જ આ ૫ મિનિટની સરળ અને અસરકારક ‘માઇક્રો-ડ્રીમિંગ’ ટેકનિક અજમાવી જુઓ.
