ઈરાન-અમેરિકા કરાર કે માત્ર ટ્રમ્પનો દાવો? હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ખોલવા મુદ્દે તેહરાને વોશિંગ્ટનને ઝટકો આપતા કહ્યું- ‘નિયંત્રણ અમારું જ રહેશે’
છેલ્લા કેટલાય મહિનાઓથી મધ્ય-પૂર્વ (Middle East) ને તબાહીના આરે ધકેલી રહેલા અમેરિકા-ઈરાન સંઘર્ષમાં આખરે એક બહુ મોટી અને નિર્ણાયક વળાંકવાળી ક્ષણ આવી ગઈ છે. યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પોતાના સત્તાવાર સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર એક સનસનાટીભર્યો દાવો કર્યો છે કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે યુદ્ધનો અંત લાવવા માટેનો એક ઐતિહાસિક અને મેગા કરાર લગભગ નક્કી થઈ ગયો છે.
આ કરાર માત્ર બે મહાસત્તાઓ વચ્ચે બંદૂકો જ શાંત નહીં કરે, પરંતુ વિશ્વના સૌથી સંવેદનશીલ અને મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ વ્યાપારી માર્ગોમાંથી એક એવા ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ (Strait of Hormuz) ને પણ ફરીથી ખોલવાનો માર્ગ મોકળો કરશે. જોકે, ટ્રમ્પ જેને પોતાની મોટી રાજદ્વારી જીત ગણાવી રહ્યા છે, તેના પર ઈરાને તાત્કાલિક બ્રેક લગાવીને આ દાવાને વાસ્તવિકતાથી દૂર ગણાવ્યો છે, જેના કારણે વૈશ્વિક બજારમાં ફરી સસ્પેન્સ ઊભું થયું છે.
શું છે આ ગુપ્ત સોદાની ૧૪ મુદ્દાની ફોર્મ્યુલા?
આંતરરાષ્ટ્રીય ડિપ્લોમેટિક સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, બંને દેશો વચ્ચે હાલમાં જે સમજૂતી પત્ર (MoU) પર પડદા પાછળ વાટાઘાટો ચાલી રહી છે, તેમાં મુખ્યત્વે ૧૪ અત્યંત કડક મુદ્દાઓ સામેલ છે. આ વચગાળાની ડીલના મુખ્ય અંશો નીચે મુજબ છે:
-
સંપૂર્ણ યુદ્ધવિરામ: ઈરાન સહિત તમામ પ્રાદેશિક મોરચે અને ખાસ કરીને લેબનીઝ (હિઝબુલ્લાહ) મોરચે ચાલી રહેલા સૈન્ય સંઘર્ષનો તાત્કાલિક અંત લાવવામાં આવશે.
-
દરિયાઈ માર્ગની મુક્તિ: હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીને તબક્કાવાર રીતે સામાન્ય શિપિંગ ટ્રાફિક માટે ખોલવામાં આવશે, જેથી વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઇલનો પુરવઠો ખોરવાય નહીં.
-
નૌકાદળનું પીછેહઠ: ઈરાનના વ્યૂહાત્મક બંદરો પર અમેરિકી નૌકાદળ (US Navy) જે આક્રમક ઘેરાબંધી અને દબાણ બનાવીને બેઠું છે, તેમાં મોટી રાહત આપવામાં આવશે.
-
આર્થિક રાહત: વિદેશી બેંકોમાં અમેરિકી પ્રતિબંધોના કારણે ફસાયેલી ઈરાનની અબજો ડોલરની સંપત્તિઓને શરતી રીતે ‘અનફ્રોઝન’ (મુક્ત) કરવામાં આવશે.
જોકે, આ કરાર કોઈ કાયમી શાંતિ કરાર નથી. રિપોર્ટ અનુસાર, આ વચગાળાના સોદા પછી આગામી ૩૦ દિવસ સુધી બંને દેશો વચ્ચે ફરીથી હાઈ-લેવલ વાટાઘાટો શરૂ થશે. આ આગામી રાઉન્ડમાં સૌથી વિવાદાસ્પદ અને મુશ્કેલ મુદ્દાઓ, જેવા કે ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ અને હાઈ-ગ્રેડ સમૃદ્ધ યુરેનિયમના જથ્થા પર આખરી ચર્ચા કરવામાં આવશે.
ટ્રમ્પના ઉત્સાહ પર ઈરાનનો સત્તાવાર ‘પાવર બ્રેક’
બીજી તરફ, ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના આ ભવ્ય દાવા સામે ઈરાનની સરકારી ન્યૂઝ એજન્સી ‘ફાર્સ ન્યૂઝ’ (Fars News) એ તેહરાન વતી આકરો વળતો પ્રહાર કર્યો છે. ઈરાની વિદેશ મંત્રાલયના સંકેતો મુજબ, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર ઈરાનનું સાર્વભૌમત્વ અને લશ્કરી નિયંત્રણ કાયમ માટે જાળવી રાખવામાં આવશે. ટ્રમ્પ જે ‘મુક્ત અને ખુલ્લા દરિયાઈ માર્ગ’ની વાત કરી રહ્યા છે, તે માત્ર અમેરિકી જનતાને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રચાર છે. ઈરાન માત્ર યુદ્ધ પહેલાના સ્તરે શિપિંગ ટ્રાફિકને પુનઃસ્થાપિત કરવા સંમત થયું છે, તેનો અર્થ એ નથી કે ઈરાન આ આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ પરથી પોતાની પકડ છોડી દેશે.
પાકિસ્તાન ફ્લોપ, કતારે મારી બાજી: મુનીર ખાલી હાથે પાછા ફર્યા
આ આખી આંતરરાષ્ટ્રીય પિચ પર બેકચેનલ ડિપ્લોમેસી (Backchannel Diplomacy) નો એક દિલધડક ખેલ ખેલાયો છે. પાકિસ્તાનના આર્મી ચીફ જનરલ અસીમ મુનીર આ સોદો કરાવવા અને અમેરિકા સામે ઈરાનના મધ્યસ્થી બનવા તેહરાનની મુલાકાતે ગયા હતા. પરંતુ પાકિસ્તાનની નબળી આર્થિક સ્થિતિ અને કથળતી શાખના કારણે પાકિસ્તાની ટીમ આ કરાર કરાવવામાં સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ રહી અને જનરલ મુનીરને શનિવારે ખાલી હાથે ઈસ્લામાબાદ પાછા ફરવું પડ્યું છે.
પાકિસ્તાનની આ નિષ્ફળતા બાદ, ખાડી દેશોના પાવરહાઉસ ગણાતા ‘કતાર’ની એન્ટ્રી થઈ હતી. શુક્રવારે કતારના ટોચના રાજદ્વારીઓની એક વિશેષ ટીમ સીધી તેહરાન પહોંચી હતી. ભૂતકાળમાં પણ અમેરિકા અને તાલિબાન કે ઈરાન વચ્ચેના બંધકોની મુક્તિના સોદા કરાવી ચૂકેલા કતારે આ વખતે પણ પોતાની કુશળ મધ્યસ્થતાથી વચગાળાનો યુદ્ધવિરામનો ફોર્મ્યુલા સેટ કરી દીધો છે. ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલમાં વાટાઘાટોનું કેન્દ્ર માત્ર યુદ્ધ રોકવા પર છે, પરમાણુ મુદ્દાઓ પર અમેરિકાએ હજુ વધુ નમવું પડશે. આ તરફ, આ સોદાથી અમેરિકાના પરમ મિત્ર ઇઝરાયલ છાવણીમાં ભારે નારાજગી અને ચિંતા હોવાના અહેવાલ પણ વહેતા થયા છે.
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનો આ વચગાળાનો સોદો ભલે કાચો હોય, પણ તે ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધ તરફ વધી રહેલી દુનિયાને થોડી ક્ષણો માટે શાંતિનો શ્વાસ ચોક્કસ આપશે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ આંશિક રીતે પણ ખુલશે તો વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને મોંઘવારી પર તેની સકારાત્મક અસર જોવા મળશે. હવે આખી દુનિયાની નજર આગામી ૩૦ દિવસની વાર્તાલાપ પર છે, જ્યાં ખબર પડશે કે ટ્રમ્પ ઈરાનને પરમાણુ હથિયારો બનાવતા રોકી શકે છે કે પછી તેહરાન પોતાની શરતો પર અમેરિકાને નમાવશે.
