ઇરાનના સર્વોચ્ચ નેતાની ગુપ્તવાસ: કઈ રીતે તેમની ગેરહાજરી અમેરિકા-તેહરાન શાંતિ વાટાઘાટોમાં વિલંબનું કારણ બની રહી છે?
પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માં ચાલી રહેલા ભયાનક યુદ્ધને સમાપ્ત કરવા માટે વૈશ્વિક સ્તરે મોટા પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચેની શાંતિ વાટાઘાટો હવે એક નિર્ણાયક તબક્કે પહોંચી ગઈ છે. ખુદ અમેરિકી પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પણ રવિવારે સંકેત આપ્યા હતા કે બંને દેશો ખૂબ જ ટૂંક સમયમાં એક ઐતિહાસિક કરારની નજીક પહોંચી શકે છે. પરંતુ આ વાટાઘાટો જેટલી સરળ દેખાય છે એટલી છે નહીં. બંને પક્ષો પોતપોતાની શરતો અને ફાયદા માટે લાંબા સમયથી ખેંચતાણ કરી રહ્યા છે.
આ શાંતિ વાર્તા આટલી ધીમી ચાલવા પાછળનું સૌથી મોટું અને ચોંકાવનારું કારણ ઇરાનના સર્વોચ્ચ નેતા (Supreme Leader) મોજતબા ખામેનેઈનું કોઈ અજ્ઞાત સ્થળે છુપાયેલા હોવું તે છે. સીબીએસ ન્યૂઝ (CBS News) ના અહેવાલ અનુસાર, અમેરિકી ગુપ્તચર એજન્સીઓનું માનવું છે કે મોજતબા ખામેનેઈ હાલમાં એક અત્યંત ગુપ્ત અને સુરક્ષિત સ્થળે રોકાયા છે, જ્યાંથી તેમનો બહારની દુનિયા સાથેનો સંપર્ક સાવ નહિવત છે. આ જ કારણે ઇરાનના અન્ય વરિષ્ઠ નેતાઓ અને વહીવટી તંત્ર માટે તેમને વાટાઘાટોની પળેપળની વિગતો આપવી અશક્ય બની ગઈ છે.
સંપર્ક માટે માત્ર કુરિયર નેટવર્કનો જ આશરો
કોઈપણ આધુનિક ટેક્નોલોજી કે ફોન નેટવર્કનો ઉપયોગ કરવાને બદલે, ઇરાનના સર્વોચ્ચ નેતા સુધી પહોંચવા માટે માત્ર એક જ રસ્તો બચ્યો છે – અને તે છે માનવ કુરિયર્સ (દૂતો) નું એક જટિલ માળખું. આ નેટવર્ક એટલા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે જેથી અમેરિકા કે ઇઝરાયેલ તેમની લોકેશનને ટ્રેક ન કરી શકે.
પરંતુ આ કડક સુરક્ષા વ્યવસ્થા હવે ઇરાની સરકાર માટે જ મોટી મુશ્કેલી બની ગઈ છે. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર સાથે વાતચીત કરવા માટે સત્તાવાર રીતે નિયુક્ત થયેલા ઇરાની વકીલો અને રાજદ્વારીઓ માટે પોતાના જ સંગઠન અને સુપ્રીમ લીડર સાથે સમયસર સંવાદ સાધવો લોઢાના ચણા ચાવવા સમાન સાબિત થઈ રહ્યો છે. જ્યારે પણ વોશિંગ્ટન (અમેરિકા) તરફથી કોઈ નવો પ્રસ્તાવ મોકલવામાં આવે છે, ત્યારે ખામેનેઈ સુધી તે વાત પહોંચાડવામાં અને ત્યાંથી જવાબ લાવવામાં દિવસો નીકળી જાય છે, જેના કારણે આખી પ્રક્રિયા લંબાઈ રહી છે.
બંકરોમાં છુપાયેલા છે ઇરાનના મોટાભાગના નેતાઓ
યુદ્ધની શરૂઆત થયા પછી માત્ર સર્વોચ્ચ નેતા જ નહીં, પરંતુ ઇરાનની સરકારના મોટાભાગના ટોચના મંત્રીઓ અને લશ્કરી અધિકારીઓ અજ્ઞાત સ્થળોએ જતા રહ્યા છે. ગુપ્તચર અહેવાલો અનુસાર, આ નેતાઓ ભારે સુરક્ષિત ભૂગર્ભ બંકરો (Fortified Bunkers) માં જીવી રહ્યા છે. જ્યાં સુધી અત્યંત તાકીદની જરૂરિયાત ન હોય, ત્યાં સુધી તેઓ એકબીજા સાથે વાત કરવાનું પણ ટાળે છે.
અમેરિકી અધિકારીઓએ રમુજી અંદાજમાં જણાવ્યું કે, “ઇરાની નેતાઓ કઈ રીતે એકબીજા સાથે વાતચીત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે તે જોવું કોઈ કોમેડી સિરીયલ (સિટકોમ) જોવા જેવું છે. તેઓ અંદરોઅંદર અત્યંત કંટાળી ગયા છે અને હતાશ થઈ ચૂક્યા છે.” સ્થિતિ એવી છે કે ઇરાનની સેનાના ઘણા વરિષ્ઠ કમાન્ડરો પણ જાણતા નથી કે તેમના સર્વોચ્ચ નેતા આખરે કયા બંકરમાં બેઠા છે. દૂતો દ્વારા જે પણ માહિતી ખામેનેઈ સુધી પહોંચે છે, તે ત્યાં સુધીમાં ઘણી જૂની થઈ ગઈ હોય છે, જેના કારણે તેમના નિર્ણયો પણ વર્તમાન સ્થિતિ સાથે સુસંગત નથી હોતા.
હુમલાનો ભય અને ભૂતકાળનો કડવો અનુભવ
મોજતબા ખામેનેઈ આટલી હદ સુધી સાવચેતી કેમ રાખી રહ્યા છે, તેની પાછળ એક મોટું કારણ છે. ગત ૨૮ ફેબ્રુઆરીના રોજ અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ દ્વારા ઇરાન પર સંયુક્ત રીતે કરવામાં આવેલા ભયાનક હવાઈ હુમલામાં ઇરાનના તત્કાલીન સર્વોચ્ચ નેતા આયતોલ્લા અલી ખામેનેઈ (જેઓ મોજતબાના પિતા હતા) નું કરુણ મોત નીપજ્યું હતું. આ હુમલામાં મોજતબા પોતે પણ ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા હોવાના અહેવાલો હતા.
પિતાના મોત અને પોતાના પર થયેલા જીવલેણ હુમલા બાદ મોજતબા કોઈ પણ પ્રકારનું જોખમ લેવા માંગતા નથી. તેઓ એવા જ પ્રકારના ડ્રોન કે મિસાઈલ હુમલાથી બચવા માટે સતત પોતાની જગ્યાઓ બદલતા રહે છે. તેઓ પોતાના ગૌણ અધિકારીઓ સાથે માત્ર વ્યાપક મુદ્દાઓ પર જ ચર્ચા કરે છે – જેમ કે કયા કયા મુદ્દાઓ પર અમેરિકા સાથે સમજૂતી થઈ શકે છે અને કઈ બાબતો પર કોઈ પણ સંજોગોમાં નમતું જોખવાનું નથી.
પ્રિ-ડ્રાફ્ટ પર મંજૂરી અને ટ્રમ્પની મોટી શરતો
આ તમામ અવરોધો હોવા છતાં, એક વરિષ્ઠ વહીવટી અધિકારીએ ખુલાસો કર્યો છે કે ઇરાનના સર્વોચ્ચ નેતાએ વર્તમાન શાંતિ કરારના મૂળભૂત માળખા (ફ્રેમવર્ક) ને પોતાની સૈદ્ધાંતિક મંજૂરી આપી દીધી છે. આ સકારાત્મક સમાચાર મળ્યા બાદ જ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તેમના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ (Truth Social) પર પોસ્ટ કરીને જાહેરાત કરી હતી કે ટૂંક સમયમાં જ એક ફાઈનલ શાંતિ ડીલની જાહેરાત કરવામાં આવશે. બીજી તરફ, વ્હાઇટ હાઉસના પ્રવક્તાએ ઇરાનના નેતાના લોકેશન અથવા તેમની આંતરિક સંચાર પદ્ધતિઓ અંગે કોઈ પણ સત્તાવાર ટિપ્પણી કરવાનો ઇનકાર કર્યો છે.
આ શાંતિ કરાર માટે અમેરિકાએ ઇરાન સામે બે અત્યંત કડક અને મહત્વપૂર્ણ શરતો મૂકી છે:
૧. પરમાણુ હથિયારો પર પ્રતિબંધ: પ્રમુખ ટ્રમ્પનું વલણ સ્પષ્ટ છે કે ઇરાનને ક્યારેય પણ પરમાણુ બોમ્બ બનાવવા દેવામાં આવશે નહીં. આ માટે ઇરાને પોતાનું તમામ સંવર્ધિત યુરેનિયમ (Enriched Uranium) અમેરિકાને સોંપી દેવું પડશે.
૨. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ખોલવો: યુદ્ધની શરૂઆતથી જ બંધ પડેલા વ્યાપારી સમુદ્રી માર્ગ ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ ને વૈશ્વિક વેપાર માટે તાત્કાલિક ફરીથી ખોલવો પડશે.
