દલાઈ લામાના આગામી અવતાર પર ભડક્યું ચીન: ભારતને વચ્ચે ન આવવાની ચેતવણી, જાણો બેઇજિંગને શેનો ડર સતાવી રહ્યો છે?
તિબેટના સર્વોચ્ચ આધ્યાત્મિક ગુરુ દલાઈ લામાના પુનર્જન્મનો મુદ્દો હવે માત્ર ધાર્મિક રહ્યો નથી, પરંતુ તે ભારત અને ચીન વચ્ચેના સંબંધોમાં એક મોટો રાજકીય અને ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) વિવાદ બની ગયો છે. તાજેતરમાં ચીને ભારતને ખુલ્લી ચેતવણી આપતા કહ્યું છે કે તે દલાઈ લામાના આગામી અવતારની પ્રક્રિયામાં કોઈ પણ પ્રકારની દખલગીરી ન કરે. ચીનનું માનવું છે કે આ તેમનો સંપૂર્ણ આંતરિક મામલો છે.
૨૩ મે ૨૦૨૬ ના રોજ નવી દિલ્હીમાં સ્થિત ચીની દૂતાવાસના પ્રવક્તા યુ ઝિંગે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘X’ પર એક પોસ્ટ દ્વારા ચીનનો આકરો પક્ષ રજૂ કર્યો હતો. ચીને એવી આશા પણ વ્યક્ત કરી છે કે ભારત પોતાની ધરતી પર તિબેટની આઝાદીની વકાલાત કરતી કોઈપણ પ્રવૃત્તિને મંચ પૂરો પાડશે નહીં. આ નિવેદન બાદ હવે એ સવાલ મોટો થઈ રહ્યો છે કે, આખરે ૧૪મા દલાઈ લામાના હયાત હોવા છતાં ચીન તેમના આગામી અવતારના નામ માત્રથી આટલું બધું કેમ ડરી રહ્યું છે?
ચીની પ્રવક્તાનો દાવો અને તિબેટની નિર્વાસિત સરકાર
ચીની દૂતાવાસના પ્રવક્તાએ પોતાની પોસ્ટમાં સ્પષ્ટ લખ્યું છે કે, “દલાઈ લામાના પુનર્જન્મનો મુદ્દો સંપૂર્ણપણે ચીનનો આંતરિક મામલો છે અને તેમાં કોઈ પણ બાહ્ય શક્તિના હસ્તક્ષેપને સહન કરવામાં આવશે નહીં.” તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે ભારત સ્થિત ‘કેન્દ્રીય તિબેટીયન વહીવટીતંત્ર’ (Central Tibetan Administration) ને વિશ્વના કોઈ પણ સાર્વભૌમ દેશે સત્તાવાર માન્યતા આપી નથી. તેથી આ વહીવટીતંત્રના નેતાઓ પાસે તિબેટના લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાની કોઈ કાયદેસરતા નથી અને તેમને પુનર્જન્મ અંગે કોઈ પણ પ્રકારનો દાવો કરવાનો હક નથી.
ચીનનું કહેવું છે કે ભારતે અગાઉ તિબેટના મુદ્દે પોતાની સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરી દીધી છે, તેથી તેણે આ ધાર્મિક પ્રક્રિયાથી દૂર રહેવું જોઈએ.
આખરે શું છે દલાઈ લામાના પુનર્જન્મનો વિવાદ?
આ વિવાદની શરૂઆત ત્યારે થઈ જ્યારે વર્તમાન ૧૪મા દલાઈ લામાએ ૨ જુલાઈના રોજ એક સત્તાવાર નિવેદનમાં કહ્યું હતું કે, તેમના પુનર્જન્મની ઓળખ કરવાનો “એકમાત્ર અધિકાર” ‘ગાદન ફોદ્રાંગ ટ્રસ્ટ’ પાસે છે અને અન્ય કોઈ વ્યક્તિ, સંસ્થા કે દેશને આ બાબતમાં દખલ કરવાનો કોઈ અધિકાર નથી. દલાઈ લામાના આ નિવેદનથી ચીન ચીડાઈ ગયું હતું, કારણ કે ચીન દલાઈ લામાને એક અલગતાવાદી નેતા માને છે. ચીનનું વલણ એવું છે કે તિબેટના કોઈપણ વરિષ્ઠ લામાના પુનર્જન્મને બેઇજિંગ (ચીનની સામ્યવાદી સરકાર) તરફથી મંજૂરી મળવી અનિવાર્ય છે.
આ વિવાદમાં નવો વળાંક ત્યારે આવ્યો જ્યારે ભારતના કેન્દ્રીય મંત્રી કિરણ રિજિજુએ ૩ જુલાઈના રોજ દલાઈ લામાના સમર્થનમાં સાર્વજનિક નિવેદન આપ્યું. તેમણે પીટીઆઈ (PTI) ને જણાવ્યું કે, જે લાખો લોકો દલાઈ લામામાં શ્રદ્ધા ધરાવે છે, તેઓ દ્રઢપણે માને છે કે પુનર્જન્મનો નિર્ણય તિબેટની સદીઓ જૂની ધાર્મિક પરંપરાઓ અને ખુદ દલાઈ લામાની ઈચ્છા અનુસાર જ થવો જોઈએ. કોઈ રાજકીય પક્ષ કે સરકાર આ આધ્યાત્મિક પ્રક્રિયા નક્કી કરી શકે નહીં.
ચીન ભારતને ચેતવણી કેમ આપી રહ્યું છે?
ચીન ઈચ્છે છે કે આગામી દલાઈ લામાની પસંદગી બેઇજિંગ દ્વારા કરવામાં આવે, જેથી તિબેટ અને સમગ્ર વિશ્વના બૌદ્ધ સમુદાય પર ચીની કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (CCP) નું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ સ્થાપિત થઈ શકે. ચીન એક એવા ‘ચીની દલાઈ લામા’ ને ગાદી પર બેસાડવા માંગે છે જે ચીનની સરકારના ઈશારે કામ કરે.
તિબેટની નિર્વાસિત સરકાર હાલમાં ભારતના હિમાચલ પ્રદેશના ધર્મશાલામાં કાર્યરત છે. ચીનને સૌથી મોટો ડર એ છે કે ભારતની મદદ અને સરક્ષણ હેઠળ આગામી દલાઈ લામાની પસંદગી ચીનની સરહદ બહાર (જેમ કે ભારતના અરુણાચલ પ્રદેશના તવાંગ વિસ્તારમાંથી) થઈ શકે છે. જો આવું થશે, તો તિબેટ પરના ચીનના ગેરકાયદેસર કબજાના દાવાઓ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નબળા પડી જશે.
ચીનનો તર્ક છે કે પુનર્જન્મની પ્રક્રિયા ચીની કાયદાઓ અને ઐતિહાસિક ‘ગોલ્ડન અર્ન’ (સોનાના કળશમાંથી ચિઠ્ઠી કાઢવાની પદ્ધતિ) દ્વારા જ થવી જોઈએ. પરંતુ ૧૪મા દલાઈ લામાએ પહેલેથી જ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે તેમનો આગામી અવતાર કોઈ મુક્ત અને લોકશાહી દેશમાં જ થશે, ચીનના નિયંત્રણ હેઠળના તિબેટમાં તો ક્યારેય નહીં. તેમણે એવા સંકેતો પણ આપ્યા છે કે આગામી દલાઈ લામા ભારતીય પણ હોઈ શકે છે. ભારત સત્તાવાર રીતે ‘વન ચાઈના’ નીતિનો આદર કરે છે, પરંતુ ભારતના લોકો અને નેતાઓ માને છે કે આ શ્રદ્ધાનો વિષય છે, જેમાં ચીનની દાદાગીરી ન ચાલે.
દલાઈ લામાને શોધવાની પરંપરાગત પ્રક્રિયા શું છે?
તિબેટીયન બૌદ્ધ ધર્મમાં દલાઈ લામાની પસંદગીની પ્રક્રિયા કોઈ સામાન્ય ચૂંટણી કે નિમણૂક નથી, પરંતુ તે સંપૂર્ણપણે આધ્યાત્મિક અને રહસ્યમય છે જેને ‘પુનર્જન્મની શોધ’ કહેવામાં આવે છે. બૌદ્ધ માન્યતા અનુસાર, દલાઈ લામા પોતાના મૃત્યુ પછી સમાજના કલ્યાણ માટે એક નવા બાળકના સ્વરૂપમાં ફરી જન્મ લે છે. આ પ્રક્રિયા વરિષ્ઠ ભિક્ષુઓ (હાઈ લામા) દ્વારા નીચે મુજબના કડક ચરણોમાં પૂરી કરવામાં આવે છે:
૧. મૃત્યુ અગાઉના સંકેતો: વર્તમાન દલાઈ લામા પોતાના જીવનના અંતિમ સમયમાં કેટલીક કવિતાઓ, રહસ્યમય શબ્દો અથવા લેખિત સંકેતો છોડી જાય છે, જે તેમના આગામી જન્મના સ્થળનો ઈશારો કરે છે.
૨. અંતિમ સંસ્કારનો ધુમાડો: દલાઈ લામાના અંતિમ સંસ્કાર સમયે ચિતામાંથી નીકળતા ધુમાડાની દિશા અને તેમના શરીરના નમન પરથી એ નક્કી કરવામાં આવે છે કે નવો અવતાર કઈ દિશામાં થયો હશે.
૩. પવિત્ર ઝીલનું રહસ્ય: વરિષ્ઠ ભિક્ષુઓ તિબેટની સૌથી પવિત્ર ગણાતી ‘લ્હામો લા-ત્સો’ ઝીલના કિનારે જઈને ધ્યાન ધરે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ ઝીલના શાંત પાણીમાં ધ્યાન લગાવવાથી ભિક્ષુઓને તે ઘર, રસ્તો અથવા ગામના દ્રશ્યો દેખાય છે જ્યાં બાળકનો જન્મ થયો હોય.
૪. વસ્તુઓની આકરી પરીક્ષા: સંભવિત બાળકોની શોધ કર્યા પછી, ભિક્ષુઓ તે બાળકની સામે અસલી અને નકલી વસ્તુઓ (જેમ કે ચશ્મા, માળા, લાકડી) મિશ્ર કરીને મૂકે છે. જો બાળક કોઈ પણ પ્રકારની મૂંઝવણ વગર અગાઉના દલાઈ લામાની જ અસલી વસ્તુઓ ઓળખીને ઉપાડી લે, તો તેને સાચો અવતાર માની લેવામાં આવે છે.
એક તરફ તિબેટની આ સદીઓ જૂની પવિત્ર ધાર્મિક પરંપરા છે, તો બીજી તરફ ચીનની નાસ્તિક સામ્યવાદી સરકાર બંદૂકના જોરે પોતાનો દલાઈ લામા થોપવા માંગે છે. આ આખી લડાઈ હવે તિબેટના ભવિષ્ય અને ભારત-ચીન સરહદ (LAC) ની સુરક્ષા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે.
