બાળકોમાં ડિહાઇડ્રેશનને ક્યારેય અવગણશો નહીં: તે બાળકના સ્વાસ્થ્ય માટે બની શકે છે જીવલેણ | જાણો લક્ષણો અને ઉપચાર
ઉનાળાની ગરમી હોય કે બદલાતી ઋતુમાં થતા વાયરલ ઇન્ફેક્શન, બાળકોમાં ‘ડિહાઇડ્રેશન’ (શરીરમાં પાણીની અછત) એક અત્યંત સામાન્ય પણ ગંભીર સમસ્યા બની જાય છે. ઘણીવાર માતાપિતા બાળકના સુસ્ત રહેવા કે ઓછો પેશાબ કરવા જેવા પ્રારંભિક ચિહ્નોને સામાન્ય ગણીને હળવાશથી લેવાની ભૂલ કરે છે. પરંતુ આરોગ્ય નિષ્ણાતોના મતે, બાળકોમાં ડિહાઇડ્રેશન ક્ષણભરમાં ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે અને તેમના મહત્વપૂર્ણ અંગોના કાર્યને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
નાના બાળકોના સારા સ્વાસ્થ્ય, યોગ્ય શારીરિક વિકાસ અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ માટે શરીરમાં પૂરતું પ્રવાહી હોવું ખૂબ જ જરૂરી છે. ચાલો સમજીએ કે બાળકોમાં ડિહાઇડ્રેશન કેમ થાય છે, તેના લક્ષણો શું છે અને ક્યારે તાત્કાલિક તબીબી સારવાર મેળવવી જોઈએ.
શરીરમાં પાણીનું મહત્વ અને ડિહાઇડ્રેશનના મુખ્ય કારણો
પાણી માત્ર તરસ છીપાવવાનું કામ નથી કરતું, પરંતુ તે બાળકના શરીરના તાપમાનને નિયંત્રિત કરવામાં, વિવિધ અંગો સુધી જરૂરી પોષક તત્વો પહોંચાડવામાં અને શરીરમાંથી ઝેરી/કચરાના પદાર્થોને પેશાબ અને પરસેવા મારફતે બહાર કાઢવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
પુખ્ત વયના લોકોની સરખામણીએ નાના બાળકોના શરીરમાં પાણીનું પ્રમાણ ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ વધુ હોય છે, જેના કારણે તેમનું શરીર પાણીનો સંગ્રહ લાંબો સમય કરી શકતું નથી. આ જ કારણ છે કે તેઓ ખૂબ ઝડપથી ડિહાઇડ્રેશનનો ભોગ બને છે.
બાળકોમાં ડિહાઇડ્રેશન થવાના મુખ્ય કારણો:
ઉલટી અને ઝાડા (ગાઇડ્રોએન્ટેરાઇટિસ): આ સમયગાળામાં શરીર ઝડપથી પાણી અને આવશ્યક ક્ષારો (ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ) ગુમાવે છે.
તીવ્ર તાવ: તાવ દરમિયાન શરીરનું તાપમાન વધવાથી પરસેવો અને શ્વાસ મારફતે પાણીનો વ્યય વધી જાય છે.
ગરમ અને ભેજવાળું હવામાન: ઉનાળામાં પૂરતું પાણી ન પીવાથી.
પ્રવાહીનું ઓછું સેવન: ગળામાં દુખાવો કે મોંમાં ચાંદા હોવાને કારણે બાળક પાણી કે દૂધ પીવાનો ઇનકાર કરે ત્યારે.
ડિહાઇડ્રેશનના લક્ષણો: માતાપિતાએ આ ચિહ્નો પર ખાસ નજર રાખવી
૧. મોં અને હોઠ સુકાઈ જવા: બાળકનું મોં અંદરથી શુષ્ક લાગે છે અને હોઠ પર તિરાડો પડવા લાગે છે.
૨. પેશાબમાં ઘટાડો: જો બાળકે ૬ થી ૮ કલાક સુધી પેશાબ ન કર્યો હોય અથવા પેશાબનો રંગ ઘેરો પીળો/સોનેરી થઈ ગયો હોય.
૩. રડતી વખતે આંસુ ન આવવા: આ એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ચિહ્ન છે. જો બાળક જોરથી રડતું હોય છતાં તેની આંખોમાંથી આંસુ ન નીકળે.
૪. આંખો ઊંડી ઊતરી જવી: બાળકની આંખો નીચે કાળા કુંડાળા અને ડૂબેલી આંખો દેખાય છે.
૫. શિશુઓમાં ફોન્ટાનેલ (Fontanelle) ડૂબી જવું: નવજાત કે ખૂબ નાના બાળકના માથાના ઉપરના ભાગે આવેલું નરમ સ્થાન (તાળવું) નીચે બેસી ગયેલું કે ડૂબેલી અવસ્થામાં દેખાય છે.
૬. સુસ્ત અને ચીડિયા બનવું: બાળક રમવામાં રસ ન દાખવે, સતત ઊંઘતું રહે અથવા ખૂબ ચીડચીડું થઈ જાય.
જો બાળક ડિહાઇડ્રેટ થાય તો પ્રાથમિક સારવાર તરીકે શું કરવું?
ORS (ઓરલ રીહાઇડ્રેશન સોલ્યુશન) આપો: બાળકને ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ ORS નું પાણી થોડા-થોડા સમયાંતરે આપતા રહો. તે શરીરમાં પાણીની સાથે ક્ષારોનું સંતુલન જાળવી રાખે છે.
ઓછી માત્રામાં વારંવાર પ્રવાહી આપો: એકસાથે મોટો ગ્લાસ ભરીને પાણી કે પ્રવાહી આપવાને બદલે દર ૧૫-૨૦ મિનિટે ૨-૩ ચમચી કે ઘૂંટડો પાણી આપો. એકસાથે વધુ પાણી આપવાથી ઉલટી થઈ શકે છે.
સ્તનપાન ચાલુ રાખવું: જો બાળક છ મહિનાથી નાનું હોય, તો તેને વારંવાર સ્તનપાન કરાવતા રહો. માતાનું દૂધ ડિહાઇડ્રેશન સામે શ્રેષ્ઠ રક્ષણ આપે છે.
ઘરેલું પ્રવાહી: મોટા બાળકોને નાળિયેર પાણી, પાતળી છાશ અથવા લીંબુ શરબત આપી શકાય છે. (અતિશય ગળ્યા પેકેજ્ડ જ્યુસ કે સોડા આપવાનું ટાળો).
ઈમરજન્સી: તાત્કાલિક ડૉક્ટરનો સંપર્ક ક્યારે કરવો?
જો ઘરેલુ ઉપચાર છતાં બાળકની સ્થિતિમાં સુધારો ન થાય અથવા નીચે મુજબના ગંભીર લક્ષણો દેખાય, તો સેકન્ડનો પણ વિલંબ કર્યા વિના નજીકની હોસ્પિટલ કે બાળરોગ નિષ્ણાત (Pediatrician) નો સંપર્ક કરવો જોઈએ:
બાળક અત્યંત સુસ્ત થઈ ગયું હોય અને તેને જગાડવું મુશ્કેલ બની રહ્યું હોય.
બાળક કંઈપણ પીવાનો સતત ઇનકાર કરતું હોય અથવા પીધેલું બધું જ વારંવાર ઉલટી વાટે બહાર કાઢી નાખતું હોય.
બાળકે સતત ૮ કલાકથી વધુ સમયથી બિલકુલ પેશાબ ન કર્યો હોય.
બાળકના હાથ-પગ ઠંડા પડી ગયા હોય અથવા ત્વચા પીળી/નિસ્તેજ દેખાતી હોય.
તાવ ખૂબ વધારે હોય અને સાથે ઝાડા-ઉલટી બંધ ન થતા હોય.
