તિથિ અને તારીખ વચ્ચેનો અસલી તફાવત: આ બંનેને એક સમજવાની ભૂલ ક્યારેય ન કરશો, જાણો તેની પાછળનું વિજ્ઞાન
આપણા રોજિંદા જીવનમાં સમય અને દિવસની ગણતરી કરવા માટે આપણે અવારનવાર કેટલાક શબ્દોનો ઉપયોગ કરીએ છીએ. જ્યારે પણ કોઈ આપણને પૂછે કે, “આજે કઈ તારીખ છે?” અથવા “આજે કઈ તિથિ છે?”, ત્યારે સામાન્ય રીતે આપણે બંનેનો એક જ જવાબ આપીએ છીએ. મોટાભાગના લોકો ‘તિથિ’ અને ‘તારીખ’ (Date) ને એકબીજાના પર્યાય માને છે, પરંતુ વાસ્તવમાં એવું નથી.
ધર્મ, જ્યોતિષશાસ્ત્ર અને આધુનિક વિજ્ઞાન ત્રણેયના દ્રષ્ટિકોણથી તિથિ અને તારીખ વચ્ચે આકાશ-પાતાળનો તફાવત છે. આ બંને વિભાવનાઓ સમયને માપવાની તદ્દન અલગ પદ્ધતિઓ પર આધારિત છે. જો તમે પણ આ બંનેને એક જ સમજતા હોવ, તો આ લેખમાં આપણે તેના વિશે વિગતવાર અને વૈજ્ઞાનિક સમજણ મેળવીશું.
‘તિથિ’ શું છે? ચંદ્રની ગતિ પર આધારિત ગણતરી
વૈદિક પંચાંગ અનુસાર, તિથિ એ સમયનો એક ખાસ તબક્કો છે જે સંપૂર્ણપણે ચંદ્રની ગતિ અને તેની પૃથ્વીની આસપાસની ભ્રમણકક્ષા પર આધારિત છે. સૂર્ય અને ચંદ્ર વચ્ચેનું કોણીય અંતર (Angular Distance) એટલે કે તેમની આકાશીય સ્થિતિના આધારે તિથિ નક્કી કરવામાં આવે છે.
એક ચંદ્ર માસમાં (એટલે કે આશરે ૩૦ દિવસના ગાળામાં) કુલ ૩૦ તિથિઓ હોય છે. આ ૩૦ તિથિઓને ૧૫-૧૫ દિવસના બે પક્ષોમાં વહેંચવામાં આવી છે:
૧. શુક્લ પક્ષ (અજવાળિયું): જેમાં ચંદ્ર નાનો હોય ત્યાંથી ધીમે-ધીમે મોટો થાય છે. શુક્લ પક્ષની છેલ્લી એટલે કે ૧૫મી તિથિને ‘પૂનમ’ (પૂર્ણિમા) કહેવાય છે.
૨. કૃષ્ણ પક્ષ (અંધારિયું): જેમાં ચંદ્ર મોટો હોય ત્યાંથી ધીમે-ધીમે નાનો થતો જાય છે. કૃષ્ણ પક્ષની આખરી તિથિને ‘અમાસ’ (અમાવાસ્ય) કહેવામાં આવે છે.
હિન્દુ પંચાંગની તિથિઓ ક્રમશઃ આ મુજબ છે: પડવો (પ્રતિપદા), બીજ (દ્વિતીયા), ત્રીજ (તૃતીયા), ચોથ (ચતુર્થી), પાંચમ (પંચમી), છઠ (ષષ્ઠી), સાતમ (સપ્તમી), આઠમ (અષ્ટમી), નોમ (નવમી), દશમ (દશમી), અગિયારસ (એકાદશી), બારસ (દ્વાદશી), તેરસ (ત્રયોદશી), ચૌદશ (ચતુર્થી) અને પૂનમ કે અમાસ.
તિથિનો સમય નિશ્ચિત નથી હોતો
તિથિ બદલાવાનો કોઈ ચોક્કસ કે ફિક્સ સમય હોતો નથી. તે સવારે, બપોરે, સાંજે કે અડધી રાત્રે – ગમે ત્યારે બદલાઈ શકે છે. આનું કારણ એ છે કે બ્રહ્માંડમાં ચંદ્રની ફરવાની ગતિ હંમેશાં એકસરખી નથી રહેતી, તે બદલાતી રહે છે. સામાન્ય રીતે એક તિથિનો સમયગાળો ૧૯ કલાકથી લઈને ૨૬ કલાક સુધીનો હોઈ શકે છે. આથી જ ક્યારેક પંચાંગમાં કોઈ તિથિનો ક્ષય થાય છે (ઘટે છે) તો ક્યારેક કોઈ તિથિ બે દિવસ સુધી ચાલે છે (વધે છે).
‘તારીખ’ શું છે? સૂર્ય આધારિત પશ્ચિમી કેલેન્ડર
બીજી તરફ, ‘તારીખ’ જેને અંગ્રેજીમાં આપણે ‘ડેટ’ (Date) કહીએ છીએ, તે સંપૂર્ણપણે સૂર્યની ગતિ પર આધારિત ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર (પશ્ચિમી કેલેન્ડર) મુજબ નક્કી થાય છે. પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ જે ચક્કર લગાવે છે, તેને આધાર માનીને આ કેલેન્ડર બનાવવામાં આવ્યું છે.
તારીખની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તેનો સમયગાળો એકદમ નિશ્ચિત અને ચોક્કસ હોય છે. ચોવીસ કલાકના સમયને એક દિવસ અને એક તારીખ ગણવામાં આવે છે. તારીખ ક્યારેય ૨૪ કલાકથી વધારે કે ૨૪ કલાકથી ઓછી હોતી નથી. ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વમાં રાત્રે બરાબર ૧૨ વાગતાની સાથે જ (૧૨:૦૦ AM) દિવસ અને તારીખ આપોઆપ બદલાઈ જાય છે. તેમાં ચંદ્રની કળા કે સૂર્યોદય સાથે કોઈ સીધો સંબંધ હોતો નથી, તે માત્ર એક માનવ-નિર્મિત ચોક્કસ સમયચક્ર છે.
તિથિ અને તારીખ વચ્ચેના મુખ્ય તફાવતો પર એક નજર
બંને વચ્ચેના તફાવતને વધુ સ્પષ્ટ રીતે સમજવા માટે નીચેના મુદ્દાઓ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે:
આધાર (Base): તિથિ એ સૂર્ય અને ચંદ્રની પરસ્પર સ્થિતિ અને ચંદ્રની ગતિ પર આધારિત છે, જ્યારે તારીખ એ સૂર્યની સાપેક્ષમાં પૃથ્વીની ગતિ પર આધારિત છે.
સમયગાળો (Duration): તારીખ હંમેશાં ૨૪ કલાકની જ હોય છે, જ્યારે તિથિનો સમયગાળો બદલાતો રહે છે (૧૯ થી ૨૬ કલાક).
બદલાવનો સમય (Changing Time): તારીખ દરરોજ રાત્રે ૧૨ વાગ્યે જ બદલાય છે, જ્યારે તિથિ દિવસ કે રાતના કોઈ પણ પ્રહરમાં બદલાઈ શકે છે.
ધાર્મિક મહત્વ: હિન્દુ ધર્મમાં તમામ તહેવારો, વ્રત (જેમ કે અગિયારસ, પ્રદોષ), જન્મોત્સવ અને શ્રાદ્ધ વગેરે તિથિના આધારે નક્કી થાય છે, જ્યારે સરકારી કામકાજ, વેપાર અને વૈશ્વિક વ્યવહારો તારીખના આધારે ચાલે છે.
આમ, તિથિ એ કુદરતના આકાશીય પદાર્થોની વાસ્તવિક હિલચાલને દર્શાવતું વિજ્ઞાન છે, જ્યારે તારીખ એ વહીવટી સરળતા માટે બનાવવામાં આવેલી એક નિશ્ચિત વ્યવસ્થા છે. તેથી જ, આ બંને ગણતરીઓ ભિન્ન હોવાથી તેમને ક્યારેય એક સમજવાની ભૂલ કરવી જોઈએ નહીં.
