માળાનો જાપ અને ભોજન કરતી વખતે કેમ જરૂરી છે મૌન? વૈજ્ઞાનિક અને આધ્યાત્મિક કારણો
માનવ જીવનમાં વાણીને સૌથી મોટું વરદાન માનવામાં આવ્યું છે. આપણા મુખમાંથી નીકળેલો એક મીઠો શબ્દ કોઈ અમૃત સમાન સાબિત થઈ શકે છે, જ્યારે આપણો એક ખોટો કે કડવો શબ્દ બનેલા સંબંધો અને સામાજિક પ્રતિષ્ઠાને પલભરમાં નષ્ટ કરી શકે છે. આ જ કારણે ભારતીય સંસ્કૃતિમાં સંતો અને મહાપુરુષોએ વાણી પર સંયમ રાખવા અને ‘મૌન’ ના મહિમા પર વિશેષ ભાર મૂક્યો છે. વૃંદાવનના સુપ્રસિદ્ધ અને આદરણીય સંત પૂજ્ય પ્રેમાનંદજી મહારાજ, જેમના વિચારો આજે કરોડો યુવાનોને સાચો માર્ગ બતાવી રહ્યા છે, તેમણે દૈનિક જીવનમાં અમુક ચોક્કસ પ્રસંગોએ સખત મૌન રાખવાની દ્રઢ સલાહ આપી છે. મહારાજના મતે, આ પાંચ જગ્યાએ જીભ બંધ રાખવી એ માત્ર આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ જ નહીં, પરંતુ શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે પણ પરમ કલ્યાણકારી છે.
આધુનિક સમયની ભાગદોડ અને સોશિયલ મીડિયાના પ્રભાવ વચ્ચે માણસ એટલો બધો વાચાળ થઈ ગયો છે કે તેને ક્યાં બોલવું અને ક્યાં ચુપ રહેવું તેનું ભાન રહ્યું નથી. બિનજરૂરી અને અયોગ્ય સમયે બોલવાના કારણે ઘરોમાં ક્લેશ, માનસિક અશાંતિ અને કાનૂની વિવાદો વધતા જોવા મળે છે. વૃંદાવનમાં રાધાકેલી કુંજમાં બિરાજતા અને રાધારાણીની ભક્તિમાં લીન રહેતા પરમ પૂજ્ય પ્રેમાનંદજી મહારાજ કહે છે કે, દરેક જગ્યાએ બોલવું કે પોતાની પ્રતિક્રિયા આપવી બિલકુલ જરૂરી નથી. આપણી દિનચર્યામાં કેટલાક એવા પવિત્ર અને મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગો આવે છે, જ્યાં જો જીભ પર કાબૂ ન રાખવામાં આવે તો આપણી સુખ, સમૃદ્ધિ અને આધ્યાત્મિક ઊર્જા પલભરમાં છીનવાઈ શકે છે. મહારાજશ્રીએ મુખ્યત્વે પાંચ એવા પ્રસંગો ગણાવ્યા છે જ્યાં મનુષ્યે સંપૂર્ણપણે મૌન ધારણ કરી લેવું જોઈએ.
૧. નામ સ્મરણ અને માળાનો જાપ કરતી વખતે
પ્રેમાનંદજી મહારાજના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે તમે હાથમાં માળા લઈને ઈશ્વરના નામનો જાપ કરી રહ્યા હોવ, ત્યારે તમારું મન અને ચિત્ત સંપૂર્ણપણે ભગવાનના ચરણોમાં કેન્દ્રિત હોવું જોઈએ. ઘણા લોકો માળા ફેરવતી વખતે પણ આજુબાજુના લોકો સાથે વાતો કરતા હોય છે અથવા ઈશારા કરતા હોય છે. મહારાજશ્રી કહે છે કે આનાથી એકાગ્રતાનો ભંગ થાય છે અને તે પૂજાનું કોઈ સકારાત્મક પરિણામ મળતું નથી. માળાનો જાપ એ ભગવાન સાથે સીધો સંવાદ સાધવાનું અને માનસિક શાંતિ મેળવવાનું માધ્યમ છે, તેથી તે સમયે મુખમાંથી અન્ય કોઈ લૌકિક શબ્દ ન નીકળવો જોઈએ.
૨. પવિત્ર હવન અને યજ્ઞ વિધિ દરમિયાન
આપણા ઘરોમાં કે મંદિરોમાં જ્યારે હવન અથવા યજ્ઞ થતો હોય, ત્યારે વાતાવરણ અત્યંત શુદ્ધ અને દિવ્ય ઊર્જાથી ભરેલું હોય છે. પૂજ્ય મહારાજશ્રી કહે છે કે હવન કુંડમાં આહુતિ આપતી વખતે વ્યક્તિએ માત્ર મંત્રોચ્ચાર પર ધ્યાન આપવું જોઈએ અને અંદરોઅંદર વાતો કરવાનું ટાળવું જોઈએ. હવન દરમિયાન વચ્ચે-વચ્ચે વહેવારિક વાતો કરવાથી યજ્ઞ દ્વારા ઉત્પન્ન થતી દિવ્ય અને આધ્યાત્મિક શક્તિઓ નબળી પડી જાય છે અને પૂજાનું પુણ્ય ફળ પ્રાપ્ત થતું નથી.
૩. ભોજન ગ્રહણ કરતી વખતે
આપણા શાસ્ત્રોમાં અન્નને પૂર્બ્રહ્મ માનવામાં આવ્યું છે. પ્રાચીન કાળથી જ ઘરોમાં વડીલો શીખવતા આવ્યા છે કે જમતી વખતે હંમેશાં શાંત રહેવું જોઈએ. પ્રેમાનંદજી મહારાજ આ વાતને ખૂબ જ ભારપૂર્વક સમજાવે છે. ભોજન એ માત્ર સ્વાદ માણવા કે પેટ ભરવાનું સાધન નથી, પરંતુ તે આપણા શરીર અને મનને ઊર્જા પૂરી પાડે છે. જમતી વખતે આપણી શ્વાસનળી અને અન્નનળી બંને સક્રિય હોય છે, તે સમયે જો વાતો કરવામાં આવે તો ખોરાક શ્વાસનળીમાં અટકી જવાનું મોટું તબીબી જોખમ રહેલું છે. શાંત ચિત્તે કરેલું ભોજન અમૃત સમાન બને છે.
૪. શૌચાલય અથવા શૌચ ક્રિયા દરમિયાન
આજના ડિજિટલ યુગમાં લોકો શૌચાલય કે બાથરૂમમાં પણ મોબાઈલ ફોન સાથે લઈ જાય છે અને ત્યાં કલાકો સુધી વાતો કરે છે અથવા સોશિયલ મીડિયા સ્ક્રોલ કરે છે. મહારાજશ્રી આ આદતને અત્યંત નકારાત્મક અને નુકસાનકારક ગણાવે છે. તેમના મતે, શૌચાલયમાં પેશાબ કે મલત્યાગ કરતી વખતે વ્યક્તિએ સંપૂર્ણ મૌન રાખવું જોઈએ. આ સમય દરમિયાન મોબાઈલ પર વાત કરવાથી કે બોલવાથી શરીરમાં નકારાત્મક ઊર્જાનો પ્રવાહ વધે છે અને તે માનસિક તેમજ શારીરિક સ્વાસ્થ્ય માટે ભારે નુકસાનકારક સાબિત થાય છે.
૫. માર્ગ પર ચાલતી કે ભ્રમણ કરતી વખતે
પ્રેમાનંદજી મહારાજના મતે, જ્યારે તમે રસ્તા પર ચાલી રહ્યા હોવ ત્યારે તમારી જીભ બંધ હોવી જોઈએ. તેનું મુખ્ય વ્યવહારિક કારણ એ છે કે જો તમે ચાલતી વખતે સતત વાતો કરવામાં મશગૂલ રહેશો, તો રસ્તા પરથી તમારું ધ્યાન હટી જશે. ધ્યાન ભટકવાને કારણે સામેથી આવતા વાહનો કે રસ્તા પરના ખાડાઓ દેખાતા નથી અને કોઈ મોટી દુર્ઘટના કે અકસ્માત થવાનો ભય રહે છે. ચાલતી વખતે મૌન રહીને મનમાં પ્રભુનું સ્મરણ કરવું એ સૌથી ઉત્તમ માર્ગ છે.
જે મનુષ્ય આ પાંચ પ્રસંગોએ મૌન રહેવાની કળા શીખી લે છે, તેનું જીવન આપમેળે શિસ્તબદ્ધ અને શાંત બની જાય છે. મૌન એ માત્ર બોલવાનું બંધ કરવું નથી, પરંતુ તે અંદરની ઊર્જાને સંગ્રહિત કરીને જીવનને સકારાત્મક બનાવવાની એક દિવ્ય સાધના છે.
