લોકતંત્રની કસોટી: સીજેપીના સંસદ માર્ચ બાદ સર્જાયેલો રાજકીય ભૂકંપ અને સરકારની ભૂમિકા
ભારતીય લોકશાહીનો ઇતિહાસ હંમેશાં વિરોધ પ્રદર્શનો, આંદોલનો અને જનતાના અવાજથી ગુંજતો રહ્યો છે. જ્યારે જ્યારે જનતા અથવા યુવાનોને લાગે છે કે તેમનો અવાજ સત્તાના બંધ કાન સુધી પહોંચી રહ્યો નથી, ત્યારે દિલ્હીના રસ્તાઓ તેમની અભિવ્યક્તિનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની જાય છે. તાજેતરમાં જ ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’ (CJP) દ્વારા કરવામાં આવેલા સંસદ માર્ચ અને ત્યારબાદ સર્જાયેલી હિંસક ઘટનાઓએ દેશના રાજકીય માહોલમાં ગરમાવો લાવી દીધો છે. પોલીસનો લાઠીચાર્જ, યુવાનોનો આક્રોશ, અને ત્યારબાદ બેકફૂટ પર આવેલી સરકારના મંત્રીઓની હોસ્પિટલ મુલાકાત – આ બધું જ સૂચવે છે કે આ માત્ર એક સામાન્ય વિરોધ ન હતો, પરંતુ એક મોટા અસંતોષનો જવાળામુખી હતો જે ફાટી નીકળ્યો હતો.
ઘટનાક્રમ: જ્યારે જંતર-મંતરથી સંસદ સુધીનો રસ્તો રણમેદાન બન્યો
સોમવારનો દિવસ રાજધાની દિલ્હી માટે ભારેલો અગ્નિ સમાન રહ્યો. દેશભરમાંથી એકઠા થયેલા હજારો યુવાનોએ પોતાની માંગણીઓને લઈને જંતર-મંતરથી લોકશાહીના મંદિર એટલે કે સંસદ ભવન તરફ કૂચ કરી હતી. આ યુવાનોના મનમાં રોજગારી, ભવિષ્યની સુરક્ષા અને વ્યવસ્થા પ્રત્યેની હતાશા સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. પરંતુ, આ શાંતિપૂર્ણ મનાતી કૂચ જોતજોતામાં હિંસક સ્વરૂપ ધારણ કરી બેઠી.
ભીડને નિયંત્રિત કરવા માટે પોલીસે પહેલા બેરિકેડ્સ લગાવ્યા, પરંતુ જ્યારે આક્રોશિત યુવાનોએ તેને તોડવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે પરિસ્થિતિ બેકાબૂ બની ગઈ. દિલ્હી પોલીસે ભીડને વિખેરવા માટે ટિયર ગેસના શેલ છોડ્યા અને ભારે લાઠીચાર્જ કર્યો. આ ઘર્ષણમાં માત્ર પ્રદર્શનકારીઓ જ નહીં, પરંતુ પોતાની ફરજ બજાવી રહેલા અનેક પોલીસકર્મીઓ પણ ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા. દિલ્હીના હાર્દ સમાન કનોટ પ્લેસ (સીપી) થી લઈને જનપથ સુધીના રસ્તાઓ પર વિખરાયેલા પથ્થરો, તૂટેલા કાચ અને અફરાતફરીના દ્રશ્યો એ વાતની સાક્ષી પૂરતા હતા કે પરિસ્થિતિ કેટલી ભયાવહ હતી. પ્રદર્શનકારીઓના એક વર્ગ દ્વારા કરવામાં આવેલી તોડફોડે આ આંદોલનની દિશા પર પણ સવાલો ઉભા કર્યા છે.
શું સરકાર બેકફૂટ પર છે? જે.પી. નડ્ડાની સંવેદનશીલ પહેલ
કોઈપણ લોકતાંત્રિક સરકાર ક્યારેય નથી ઈચ્છતી કે તેની છબી એક ક્રૂર શાસક તરીકેની બને, ખાસ કરીને જ્યારે વાત દેશના યુવાનોની હોય. સંસદ માર્ચમાં થયેલા લાઠીચાર્જ બાદ દેશભરમાંથી સરકાર પર માછલાં ધોવાવાના શરૂ થયા. આ સ્થિતિને કાબૂમાં લેવા અને ડેમેજ કંટ્રોલના ભાગરૂપે, અથવા કહી શકાય કે એક સંવેદનશીલ નેતા તરીકે, કેન્દ્રીય મંત્રી જે.પી. નડ્ડા મંગળવારે (21 જુલાઈ) સીધા દિલ્હીની આર.એમ.એલ. (RML) હોસ્પિટલ પહોંચ્યા.
તેમણે હોસ્પિટલના વોર્ડમાં જઈને ઘાયલ યુવાનો અને પોલીસકર્મીઓ બંનેની મુલાકાત લીધી. આ ઉપરાંત, તેમણે સારવાર કરી રહેલી ડોક્ટરોની ટીમ સાથે પણ લાંબી ચર્ચા કરી અને ઘાયલોને શ્રેષ્ઠ તબીબી સુવિધા પૂરી પાડવાનો નિર્દેશ આપ્યો. નોંધનીય બાબત એ છે કે આ હોસ્પિટલ મુલાકાત પહેલાં જ, સોમવારે સાંજે જે.પી. નડ્ડાએ સીજેપીના પ્રવક્તા સૌરભ દાસ અને આશુતોષ રાંકા સાથે બંધ બારણે મુલાકાત કરી હતી. આ બેઠકમાં તેમણે યુવાનોની માંગણીઓ શાંતિથી સાંભળી હતી. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ દર્શાવે છે કે સરકાર હવે આ મુદ્દાને માત્ર કાયદો અને વ્યવસ્થાના ચશ્માથી જોવાને બદલે વાટાઘાટોથી ઉકેલવા માંગે છે.
વિપક્ષનો આકરો પ્રહાર: કોંગ્રેસે સરકારને ભીંસમાં લીધી
આવી રાજકીય ઉથલપાથલ વચ્ચે વિપક્ષ શાંત બેસે તે શક્ય જ નથી. કોંગ્રેસ પાર્ટીએ આ ઘટનાને મુદ્દો બનાવીને સરકાર પર આકરા પ્રહારો કર્યા છે. કોંગ્રેસનું કહેવું છે કે સરકાર યુવાનોના અવાજને લાઠીના જોરે દબાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
મલ્લિકાર્જુન ખડગેની પ્રતિક્રિયા:
કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘X’ પર અત્યંત કડક શબ્દોમાં સરકારની ઝાટકણી કાઢી. તેમણે લખ્યું, “અમે ઈચ્છતા હતા કે આ ગંભીર મુદ્દા પર સંસદમાં યોગ્ય ચર્ચા થાય અને ગૃહમંત્રી દેશ સમક્ષ એક સત્તાવાર નિવેદન આપે. પરંતુ સરકારે અમારું મોં જ બંધ કરાવી દીધું. પોતાના હક માટે પ્રદર્શન કરી રહેલા આપણા દેશના બાળકો પર લાઠીચાર્જ શા માટે? તેમને ઢોર માર કેમ મારવામાં આવ્યો? જો જનતાના આ સળગતા પ્રશ્નો પર સંસદમાં પણ ચર્ચા ન થઈ શકે, તો પછી આપણે ક્યાં જઈએ? આ સરકાર પોતે જ દેશમાં અરાજકતા ફેલાવી રહી છે. તેઓ લોકોને ઉશ્કેરી રહ્યા છે જેથી તેમના પર પોલીસ પાસે લાઠીઓ વરસાવી શકાય, તેમને ડરાવી-ધમકાવીને જેલના સળિયા પાછળ ધકેલી શકાય.”
શશિ થરૂરનો બૌદ્ધિક કટાક્ષ:
બીજી તરફ, કોંગ્રેસના સાંસદ અને પોતાના સચોટ વિચારો માટે જાણીતા શશિ થરૂરે સંસદની ગરિમા અને તેના મૂળ ઉદ્દેશ્યને ટાંકીને સરકારને ઘેરી. તેમણે કહ્યું, “આ ખરેખર આપણા દેશ માટે એક અત્યંત દુઃખદ પરિસ્થિતિ છે. સંસદની સ્થાપના જ ચર્ચા અને સંવાદ માટે કરવામાં આવી છે. આજે આપણી સમક્ષ રાજધાની અને દેશને સ્પર્શતા અનેક ગંભીર મુદ્દાઓ મોજૂદ છે. ગઈકાલે રસ્તાઓ પર જે લોહી રેડાયું તે આપણે સૌએ જોયું. જો આવા કપરા સંજોગોમાં પણ સંસદમાં ચર્ચા કરવા માટે જગ્યા ન હોય, તો પછી આ દેશમાં કઈ જગ્યા સુરક્ષિત છે? લોકશાહીના રક્ષક તરીકે સ્પીકરે પોતે આ મામલાને પોતાના હાથમાં લેવો જોઈએ. તેમણે તાત્કાલિક ધોરણે તમામ પક્ષોને સાથે બેસાડીને ખુલ્લી ચર્ચા બોલાવવી જોઈએ અને આ રાજકીય ગતિરોધનો અંત લાવવો જોઈએ.”
યુવાનોનો આક્રોશ અને વ્યવસ્થા સામેના સવાલો
સીજેપી (જેનું નામ જ કદાચ પ્રસ્થાપિત રાજકીય વ્યવસ્થાઓ પર કટાક્ષ કરવા માટે રાખવામાં આવ્યું છે) સાથે જોડાયેલા આ યુવાનોનો ગુસ્સો રાતોરાત નથી ભભૂક્યો. આની પાછળ મહિનાઓ અને કદાચ વર્ષોની હતાશા છુપાયેલી છે. જ્યારે રોજગારીની તકો ઘટી રહી હોય, મોંઘવારી માઝા મૂકી રહી હોય અને સિસ્ટમમાં સાંભળનાર કોઈ ન હોય, ત્યારે યુવાનો રસ્તા પર ઉતરવા મજબૂર થાય છે. પરંતુ, લોકશાહીમાં વિરોધ પ્રદર્શનનો એક નિયમ હોય છે – તે અહિંસક હોવું જોઈએ. કનોટ પ્લેસમાં થયેલી તોડફોડ એ દર્શાવે છે કે જ્યારે આંદોલનોમાં યોગ્ય નેતૃત્વનો અભાવ હોય અથવા અસામાજિક તત્વો ઘૂસી જાય, ત્યારે આંદોલન પોતાનો મૂળ હેતુ ગુમાવી બેસે છે.
પોલીસની ભૂમિકા પણ અહીં તપાસ માંગી લે છે. કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવી તેમની પ્રાથમિક ફરજ છે, પરંતુ લાઠીચાર્જ અને ટિયર ગેસનો ઉપયોગ ક્યારે અને કેટલા પ્રમાણમાં કરવો તે એક સંવેદનશીલ નિર્ણય હોય છે. જ્યારે બંને બાજુથી હિંસા થાય છે, ત્યારે અંતે નુકસાન તો દેશનું અને તેના નાગરિકોનું જ થાય છે.
સંવાદ જ એકમાત્ર ઉકેલ
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમે ભારતીય લોકતંત્ર સમક્ષ કેટલાક અરીસા ધર્યા છે. શું રસ્તાઓ પર થતો હિંસક વિરોધ એ નિષ્ફળ જઈ રહેલા સંવાદનું પરિણામ છે? સરકાર દ્વારા હોસ્પિટલની મુલાકાતો અને વાટાઘાટો ચોક્કસપણે એક સકારાત્મક પગલું છે, પરંતુ તે ઘટના બન્યા પછી લેવાયેલા પગલાં છે. આવશ્યકતા એ વાતની છે કે આવી નોબત જ ન આવે તેવી વ્યવસ્થાનું નિર્માણ થાય.
સંસદ, જે લોકશાહીનું હૃદય છે, તેણે ફરીથી ધબકતું થવું પડશે. શશિ થરૂરે યોગ્ય જ કહ્યું છે કે જો સંસદમાં ચર્ચા નહીં થાય, તો ચર્ચા રસ્તાઓ પર પથ્થર અને લાઠીઓ દ્વારા થશે, જે કોઈને પરવડે તેમ નથી. સરકારે વિપક્ષને વિશ્વાસમાં લઈને, અને વિપક્ષે માત્ર રાજકીય રોટલા શેકવાને બદલે રચનાત્મક વિરોધ કરીને દેશના યુવાનોને યોગ્ય દિશા બતાવવાની જરૂર છે. ઘાયલ યુવાનોના શરીરના ઘાવ તો આર.એમ.એલ. હોસ્પિટલના ડોક્ટરો રૂઝાવી દેશે, પરંતુ તેમના મનમાં પડેલા વ્યવસ્થા પ્રત્યેના અવિશ્વાસના ઘાવ રૂઝાવવા માટે દેશના નેતાઓએ ઈમાનદારીથી પ્રયાસ કરવો પડશે.
