ન્યૂયોર્કથી ટૉરન્ટો અને હવે લંડન: RSSના 100 વર્ષ અને સંઘ પ્રમુખ મોહન ભાગવતનો વૈશ્વિક સંવાદ
રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) પોતાની સ્થાપનાના 100 વર્ષ પૂરા કરી રહ્યું છે. એક સદી લાંબી આ પ્રવાસની ઉજવણી માત્ર ભારતના ખૂણે-ખૂણે જ નહીં, પરંતુ સાત સમુંદર પાર પણ ભવ્ય રીતે કરવામાં આવી રહી છે. આ વૈશ્વિક સંપર્ક અને સંવાદ કાર્યક્રમના ભાગરૂપે સંઘ પ્રમુખ (સરસંઘચાલક) ડૉ. મોહન ભાગવત 2 થી 7 સપ્ટેમ્બર દરમિયાન લંડનના પ્રવાસે છે. ઉત્તર અમેરિકાના ન્યૂયોર્ક અને કેનેડાના ટૉરન્ટો બાદ હવે બ્રિટનની ધરતી પરથી સંઘચાલક વિશ્વને ભારતની પ્રાચીન સંસ્કૃતિ, વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્ અને સામાજિક સમરસતાનો સંદેશ આપી રહ્યા છે.
સંઘની સ્થાપનાથી સભ્યતાગત આંદોલન સુધીની યાત્રા
આરએસએસના મીડિયા અને સંચાર પ્રમુખ સુનીલ આંબેકરના જણાવ્યા અનુસાર, સંઘની સ્થાપના વર્ષ 1925માં વિજયાદશમીના દિવસે ડૉ. કેશવ બલીરામ હેડગેવાર દ્વારા કરવામાં આવી હતી. ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામના એ દોરમાં ડૉ. હેડગેવારનો સ્પષ્ટ દ્રષ્ટિકોણ હતો કે દેશને માત્ર રાજકીય કે આર્થિક સ્વતંત્રતા મળવી પૂરતી નથી, પરંતુ તેને જાળવી રાખવા માટે એક સંગઠિત, ચારિત્ર્યવાન અને મજબૂત સમાજનું નિર્માણ થવું અત્યંત જરૂરી છે.
છેલ્લા 100 વર્ષોમાં, આ સંગઠન માત્ર એક સ્થાનિક કે રાષ્ટ્રીય સંસ્થા પૂરતું સીમિત ન રહેતાં, એક વ્યાપક સભ્યતાગત આંદોલન (Civilizational Movement) તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. આ આંદોલનનું મુખ્ય બળ તેના લાખો સ્વયંસેવકો છે, જેઓ કોઈ પણ સ્વાર્થ વગર સમાજ સેવા અને રાષ્ટ્ર નિર્માણના કાર્યોમાં સમર્પિત છે.
રાષ્ટ્રસેવા અને સામાજિક કાર્ય: એક સદીનું સરવૈયું
સંઘના દ્રષ્ટિકોણનો મૂળ આધાર ‘વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્’ એટલે કે “સમગ્ર વિશ્વ એક પરિવાર છે” ની ભાવના પર ટકેલો છે. વ્યક્તિગત ચારિત્ર્ય નિર્માણ દ્વારા સમાજને સંગઠિત કરવો એ સંઘની મૂળ કાર્યપદ્ધતિ રહી છે.
સંઘના 2025-26ના વાર્ષિક અહેવાલ મુજબ, આજે સમગ્ર ભારતમાં 1,52,000 થી પણ વધુ સેવા કાર્યો ચલાવવામાં આવી રહ્યા છે. આ સેવા પ્રકલ્પોમાં શિક્ષણ, આરોગ્ય, કુટીર ઉદ્યોગ, સામાજિક કલ્યાણ, ગ્રામીણ વિકાસ અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન જેવા અગત્યના ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે. સમાજને જોડવા માટે દેશભરમાં દરરોજ, સપ્તાહમાં કે મહિનામાં 1,34,000 થી વધુ નિયમિત બેઠકો અને દૈનિક શાખાઓ યોજાય છે.
શતાબ્દી વર્ષ નિમિત્તે સંઘે સમાજ પરિવર્તન માટે પાંચ મુખ્ય પ્રાથમિકતાઓ (પંચ પરિવર્તન) નક્કી કરી છે:
સામાજિક સમરસતા: જાતિગત ભેદભાવ દૂર કરી સમાનતા લાવવી.
કુટુંબ પ્રબોધન: પરિવાર વ્યવસ્થા અને નૈતિક મૂલ્યોને મજબૂત કરવા.
પર્યાવરણ સંરક્ષણ: વૃક્ષારોપણ, પાણી બચાવવું અને પ્લાસ્ટિક મુક્ત સમાજ.
સ્વદેશી અને આત્મનિર્ભરતા: સ્થાનિક ઉત્પાદનો અને આત્મનિર્ભરતાને પ્રોત્સાહન.
નાગરિક કર્તવ્ય: નિયમોનું પાલન અને જવાબદાર નાગરિક બનવું.
વૈશ્વિક મંચ પર સભ્યતાગત સંવાદનો વિસ્તાર
શતાબ્દી વર્ષ દરમિયાન સંઘે વિશ્વભરની વિભિન્ન સંસ્થાઓ, નીતિ ઘડવૈયાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયો સાથે વૈશ્વિક સંવાદ સાધવાનો વિશેષ પ્રયાસ કર્યો છે. આ વૈશ્વિક સંપર્ક અભિયાનની શરૂઆત એપ્રિલ 2026માં થઈ હતી, જ્યારે સંઘના સરકાર્યવાહ દત્તાત્રેય હોસબોલેએ યુકે, યુએસએ અને જર્મનીનો પ્રવાસ કર્યો હતો.
તેમણે લંડનના પ્રસિદ્ધ વિચારમંચ ‘ચિથમ હાઉસ’, અમેરિકાની સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી, હડસન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ અને બર્લિનની અગ્રણી પોલિસી સંસ્થાઓમાં શિક્ષણશાસ્ત્રીઓ, સાંસદો, વ્યાપારી આગેવાનો અને બુદ્ધિજીવીઓ સાથે ગહન ચર્ચા કરી હતી. આ બેઠકોમાં ભારતીય સભ્યતાના દ્રષ્ટિકોણ અને વર્તમાન વૈશ્વિક પડકારોના ઉકેલ પર વિગતવાર વાતચીત થઈ હતી.
ન્યૂયોર્કથી ટૉરન્ટો: અમેરિકા અને કેનેડામાં મોહન ભાગવતનો સંદેશ
દત્તાત્રેય હોસબોલેના પ્રવાસ બાદ સંઘ પ્રમુખ ડૉ. મોહન ભાગવતે આ વૈશ્વિક સંવાદને એક નવી ઊંચાઈ આપી. તેમની ઉત્તર અમેરિકા યાત્રાના મુખ્ય અંશો નીચે મુજબ રહ્યા:
1. ન્યૂયોર્ક (અમેરિકા) નો કાર્યક્રમ
સર્વ-ધર્મ સંમેલન: 29 ઓગસ્ટે ન્યૂયોર્કમાં AHEAD (અમેરિકન હિંદુઝ ફોર એન્ગેજમેન્ટ એન્ડ ડાયલોગ) ના નિમંત્રણ પર ડૉ. ભાગવતે વિવિધ ધર્મોના 175 પ્રતિનિધિઓ સાથે ચર્ચા કરી. અહીં 5-મુદ્દાનો “કૉલ ફોર એક્શન” પ્રસ્તાવ સ્વીકારવામાં આવ્યો.
યુનિવર્સલ વનનેસ કોન્ફરન્સ: મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડન ખાતે આયોજિત આ કાર્યક્રમમાં અમેરિકાના 39 રાજ્યો અને 853 શહેરોના 6,000 થી વધુ પ્રતિનિધિઓએ ભાગ લીધો. આમાં 250 થી વધુ સંગઠનો અને વિવિધ યુનિવર્સિટીઓના 250 જેટલા યુવાન વિદ્યાર્થીઓ જોડાયા હતા.
2. ટૉરન્ટો (કેનેડા) નો કાર્યક્રમ
અમેરિકા પછી મોહન ભાગવત CHORD (કેનેડિયન હિંદુઝ ફોર આઉટરીચ, રિલેશન્સ એન્ડ ડાયલોગ) ના નિમંત્રણ પર કેનેડા પહોંચ્યા. ટૉરન્ટોમાં “હિંદુ વિશ્વ બંધુ” સંમેલનને સંબોધિત કરતા તેમણે વૈશ્વિક બંધુત્વનો સંદેશ આપ્યો. આ સંમેલનમાં કેનેડાના 10 પ્રાંતોમાંથી 175 થી વધુ સંગઠનોના 2,000 થી વધુ અગ્રણીઓએ હાજરી આપી હતી.
લંડન પ્રવાસ: ‘ઇન્ટિગ્રલ’ અને ‘HSS UK’ નો સહયોગ
ઉત્તર અમેરિકાના સફળ પ્રવાસ બાદ ડૉ. મોહન ભાગવત પોતાના ત્રણ શહેરોના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસના અંતિમ તબક્કામાં યુનાઇટેડ કિંગડમ (લંડન) પહોંચ્યા છે.
લંડનના આ ભવ્ય આયોજનનું નેતૃત્વ ‘ઇન્ટિગ્રલ’ (Integral) નામની સંસ્થા કરી રહી છે. આ સંસ્થા યુકે અને ભારત વચ્ચેના સાંસ્કૃતિક, સામાજિક અને વ્યાપારી સંબંધોને મજબૂત કરવાનું કામ કરે છે. મોહન ભાગવતના સ્વાગત માટે અને વિવિધ કાર્યક્રમોના સફળ સંચાલન માટે યુકેની 115 થી વધુ સામાજિક-સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓ ‘ઇન્ટિગ્રલ’ સાથે જોડાઈ છે.
લંડન પ્રવાસ દરમિયાન સંઘ પ્રમુખે માત્ર હિંદુ સમુદાય જ નહીં, પરંતુ અન્ય ધાર્મિક વડાઓ અને સમાજના અગ્રણીઓ સાથે પણ મુલાકાત કરી છે. તેમણે વિલ્સડન સ્થિત શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિર અને ‘ખાલસા જથ્થા બ્રિટિશ આઇલ્સ’ ગુરુદ્વારાની મુલાકાત લીધી હતી, જ્યારે તેઓ સ્થાનિક જૈન મંદિરે પણ જશે.
6 સપ્ટેમ્બર: “એકતાનો ઉત્સવ”
આ પ્રવાસનો સૌથી મોટો અને મહત્વપૂર્ણ કાર્યક્રમ 6 સપ્ટેમ્બર 2026 ના રોજ યોજાવા જઈ રહ્યો છે. “એકતાનો ઉત્સવ” (Celebration of Unity) થીમ હેઠળ આયોજિત આ સમારોહમાં યુકેના તમામ ખૂણેથી 310 થી વધુ સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક સંગઠનોના પ્રતિનિધિઓ ભાગ લેશે.
આ કાર્યક્રમનું આયોજન ‘હindu સ્વયંસેવક સંઘ UK’ (HSS UK) દ્વારા ‘ઇન્ટિગ્રલ’ના સહયોગથી કરવામાં આવ્યું છે. HSS UK વર્ષ 1966થી બ્રિટનમાં ભારતીય સંસ્કૃતિ, નૈતિક મૂલ્યો અને સામાજિક સેવાનો પ્રચાર-પ્રસાર કરી રહ્યું છે.
વૈશ્વિક શાંતિ માટે ભારતીય વિચારસરણીની જરૂરિયાત
લંડનનો આ કાર્યક્રમ એ સંદેશને વધુ આગળ ધપાવે છે જે સંઘ પ્રમુખ ન્યૂયોર્ક અને ટૉરન્ટોથી લઈને આવ્યા છે. આજના યુદ્ધ, હિંસા અને વૈશ્વિક અસ્થિરતાના સમયમાં, આરએસએસનો આ સભ્યતાગત સંવાદ વિશ્વને એ વાતનો અહેસાસ કરાવે છે કે વિવિધતામાં એકતા અને નિઃસ્વાર્થ સેવા જ માનવજાતને એક તાંતણે બાંધી શકે છે. 100 વર્ષની આ યાત્રા માત્ર ભૂતકાળના કાર્યોની ઉજવણી નથી, પરંતુ ભવિષ્યના શાંતિપૂર્ણ અને સુમેળભર્યા વિશ્વ માટેનો એક નવો માર્ગચિંધુ પ્રયાસ છે.
