અંતરિક્ષમાં ભારતની નવી ‘બાજ’ નજર: ISRO એ GSLV-F17 દ્વારા અત્યાધુનિક ઉપગ્રહ EOS-05 સફળતાપૂર્વક લોન્ચ કરીને રચ્યો નવો ઇતિહાસ
ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) એ આંધ્રપ્રદેશના શ્રીહરિકોટા સ્થિત સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટર ખાતેથી પોતાની અસાધારણ ક્ષમતાનો પરિચય આપતા ફરી એકવાર વિશ્વમંચ પર ભારતનો ડંકો વગાડ્યો છે. ઇસરોએ પોતાના અત્યંત વિશ્વાસુ અને શક્તિશાળી રોકેટ GSLV-F17 દ્વારા દેશના સૌથી અદ્યતન પૃથ્વી નિરીક્ષણ ઉપગ્રહ EOS-05 (જેને લોકપ્રિય રીતે GISAT-1A તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) નું સફળતાપૂર્વક પ્રક્ષેપણ કર્યું છે. અવકાશમાં સ્થાપિત થયેલા આ સેટેલાઇટને તેની અદભુત અને તીક્ષ્ણ ઇમેજિંગ ક્ષમતાના કારણે ‘બાજ’ (Baaz) નામ આપવામાં આવ્યું છે.
આ ઐતિહાસિક મિશન હેઠળ રોકેટે સવારે ૨:૫૫ વાગ્યે (IST) શ્રીહરિકોટાના પ્રક્ષેપણ સ્થળ પરથી ગગનભેદી ગર્જના સાથે અવકાશ તરફ પ્રયાણ કર્યું હતું. ઉડાન ભર્યાની ગણતરીની મિનિટોમાં જ રોકેટે અત્યંત ચોકસાઈપૂર્વક EOS-05 ઉપગ્રહને તેની નિયત સબ-જીઓસિંક્રોનસ ટ્રાન્સફર ઓર્બિટ (સબ-GTO) માં સ્થાપિત કરી દીધો હતો. આ સફળતા સાથે જ ભારત ભૂસ્થિર ભ્રમણકક્ષામાંથી સતત અને રીઅલ-ટાઇમ નિરીક્ષણ કરવાની અદભુત ક્ષમતા ધરાવતા દેશોની અગ્રણી હરોળમાં મજબૂત રીતે સામેલ થઈ ગયું છે.
ઇસરો પ્રમુખ અને મિશન ડિરેક્ટરનો ઉત્સાહ
આ ભવ્ય સફળતા બાદ પોતાના હર્ષની લાગણી વ્યક્ત કરતા ISROના પ્રમુખ ડૉ. વી. નારાયણને જણાવ્યું હતું કે, “મને દેશવાસીઓને જણાવતા અત્યંત આનંદ થાય છે કે GSLV-F17 એ એડવાન્સ્ડ અર્થ ઓબ્ઝર્વેશન સેટેલાઇટ EOS-05 ને તેની નિર્ધારિત ભ્રમણકક્ષામાં સંપૂર્ણ સચોટતા સાથે સ્થાપિત કરી દીધો છે. આ સફળતા અમારા વિજ્ઞાનીઓની અથાગ મહેનતનું પરિણામ છે.”
મિશન ડિરેક્ટર થોમસ કુરિયને આ ક્ષણને ગૌરવપૂર્ણ ગણાવતા કહ્યું હતું કે, “આ આપણા સૌ માટે અત્યંત આત્મગૌરવની ક્ષણ છે. GSLV રોકેટે આજે તેનું ૧૯મું મિશન સફળતાપૂર્વક પૂરું કર્યું છે. EOS-05 એવો ઉપગ્રહ છે જે લગભગ વાસ્તવિક સમય (રીઅલ-ટાઇમ) માં પૃથ્વીની ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત છબીઓ લેવામાં સક્ષમ છે. આ GSLV દ્વારા GTO અથવા સબ-GTO ભ્રમણકક્ષામાં લોન્ચ કરાયેલો અત્યાર સુધીનો સૌથી વજનદાર ઉપગ્રહ છે. જોકે લોન્ચિંગ પ્રક્રિયામાં માત્ર કેટલીક મિનિટોનો સમય લાગે છે, પરંતુ તેની પાછળ અમારા એન્જિનિયરો અને વિજ્ઞાનીઓની મહિનાઓ અને વર્ષોની અનવરત મહેનત છુપાયેલી હોય છે.”
કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રી જિતેન્દ્ર સિંહે પણ ઇસરોની આખી ટીમને અભિનંદન આપ્યા હતા. તેમણે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘X’ પર લખ્યું કે, “EOS-05 એ ભારતનો જીઓસિંક્રોનસ ભ્રમણકક્ષામાંથી પ્રક્ષેપિત કરાયેલો પ્રથમ ઇમેજિંગ ઉપગ્રહ છે. તે દૃશ્યમાન (Visible), ઇન્ફ્રારેડ, મલ્ટિસ્પેક્ટ્રલ અને હાઇપરસ્પેક્ટ્રલ બેન્ડ્સમાં અદ્યતન ઇમેજિંગ સવલત પૂરી પાડશે. ભારતની અવકાશ ક્ષમતાઓ સતત નવી ઊંચાઈઓ આંબી રહી છે, જે વૈશ્વિક સ્તરે દેશના કદ અને સ્થાનને વધુ મજબૂત બનાવે છે.”
GSLV-F17 અને EOS-05 મિશનની ૫ મુખ્ય અને મહત્વપૂર્ણ વિશેષતાઓ:
૧. ભારતનો પ્રથમ ભૂસ્થિર પૃથ્વી નિરીક્ષણ ઉપગ્રહ:
સામાન્ય રીતે પરંપરાગત પૃથ્વી નિરીક્ષણ ઉપગ્રહો લો-અર્થ ઓર્બિટ (LEO) માં કાર્યરત હોય છે, જે પૃથ્વીની આસપાસ સતત ફરતા રહે છે અને કોઈ ચોક્કસ વિસ્તાર પરથી સમયાંતરે જ પસાર થાય છે. પરંતુ તેની સરખામણીએ EOS-05 પૃથ્વીથી લગભગ ૩૬,૦૦૦ કિલોમીટર ઉપર ભૂસ્થિર ભ્રમણકક્ષામાં સ્થિર થશે. આ સ્થાન પરથી તે ભારતીય ઉપખંડ પર એક જગ્યાએ સ્થિર રહીને અવિરત અને લગભગ વાસ્તવિક સમયની (રીઅલ-ટાઇમ) છબીઓ સતત મોકલતો રહેશે.
૨. આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને ઝડપી ચેતવણી પ્રણાલી:
આ ઉપગ્રહમાં અત્યાધુનિક કેમેરા અને સેન્સર્સ લગાવવામાં આવ્યા છે. તે દર ૩૦ મિનિટે સમગ્ર ભારતીય ભૂમિભાગની વિશાળ તસવીરો લેશે. આ ઉપરાંત, જો દેશના કોઈ ખૂણામાં કુદરતી આફત આવે, તો તે પ્રાથમિકતા ધરાવતા વિસ્તારોની દર ૫ મિનિટે નવી છબીઓ કેપ્ચર કરી શકે છે. આ ટેકનોલોજીથી વાવાઝોડું, ચક્રવાત, વાદળ ફાટવાની ઘટનાઓ, અચાનક આવતું પૂર અને જંગલોમાં લાગતી આગ (ફોરેસ્ટ ફાયર) જેવી હોનારતોનું અગાઉથી ટ્રેકિંગ કરી શકાશે અને સમયસર એડવાન્સ વોર્નિંગ આપીને અનેક લોકોના જીવ બચાવી શકાશે.
૩. વ્યૂહાત્મક, સુરક્ષા અને કૃષિ ક્ષેત્રે ઉપયોગિતા:
EOS-05 મલ્ટિસ્પેક્ટ્રલ અને હાઇપરસ્પેક્ટ્રલ ક્ષમતા ધરાવે છે. તેના દ્વારા મળતા ઉચ્ચ-રિઝોલ્યુશન ડેટાનો ઉપયોગ દેશના કૃષિ ક્ષેત્રે પાકની નિષ્ફળતા કે સ્વાસ્થ્યનું મૂલ્યાંકન કરવા, નદીઓ અને જળાશયોના પાણીનું યોગ્ય સંચાલન કરવા, જંગલોના વિસ્તારની દેખરેખ રાખવા તેમજ પર્યાવરણીય ફેરફારોને સમજવા માટે થશે. આ ઉપરાંત, દેશની સરહદો પર રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ વ્યૂહાત્મક નજર રાખવા માટે પણ આ સેટેલાઇટ અત્યંત મહત્વનો સાબિત થશે.
૪. ભૂતકાળની ટેકનિકલ નિષ્ફળતામાંથી મજબૂત વાપસી:
ISRO એ ભૂતકાળના પડકારોમાંથી શીખીને આ મિશનમાં અદભુત સફળતા મેળવી છે. આ નવો સેટેલાઇટ ઓગસ્ટ ૨૦૨૧ માં લોન્ચ કરાયેલા EOS-03 (GISAT-1) નું સ્થાન લેશે, જે ક્રાયોજેનિક સ્ટેજમાં આવેલી તકનીકી ખામીના કારણે નિષ્ફળ ગયું હતું. આજના સફળ પ્રક્ષેપણથી ઇસરોના વિજ્ઞાનીઓએ ક્રાયોજેનિક અપર સ્ટેજ (CUS) માં કરેલા તકનીકી સુધારા અને સુમેળતા સંપૂર્ણપણે સાબિત થઈ ગઈ છે.
૫. GSLV રોકેટ માટે પેલોડ વજનનો નવો રેકોર્ડ:
કુલ ૨,૩૬૭ કિલોગ્રામનું અસાધારણ વજન ધરાવતો EOS-05 ઉપગ્રહ, GSLV Mk II રોકેટ દ્વારા સબ-GTO ભ્રમણકક્ષામાં છોડવામાં આવેલો અત્યાર સુધીનો સૌથી ભારે પેલોડ બન્યો છે. આ બાબત ઇસરોની પ્રોપલ્શન અને સ્ટ્રક્ચરલ ડિઝાઇન ક્ષેત્રે વધતી જતી નિપુણતા દર્શાવે છે. પૃથ્વી પરથી રવાના થયેલું આ રોકેટ ૫૧.૭ મીટર ઊંચું હતું અને લોન્ચિંગ સમયે તેનું કુલ વજન ૪૨૦.૫ ટન જેટલું નોંધાયું હતું.
શાંતિના તબક્કા બાદ ઇસરોનો ધમાકેદાર પુનઃપ્રારંભ
નોંધનીય છે કે, લાંબા સમયના મુશ્કેલ અને શાંત તબક્કા પછી ઇસરોનું આ પ્રથમ સફળ પ્રક્ષેપણ હતું. વર્ષ ૨૦૨૬ નો સમયગાળો ઇસરો માટે સામાન્ય કરતાં વધુ શાંત રહ્યો હતો. અવકાશ એજન્સીએ આ વર્ષ દરમિયાન માત્ર એક જ લોન્ચિંગ કર્યું હતું, જે ૧૨ જાન્યુઆરીના રોજ PSLV-C62/EOS-N1 મિશન હતું. જોકે, તે સમયે રોકેટના ત્રીજા તબક્કામાં ટેકનિકલ ખામી સર્જાતા સેટેલાઇટ નિર્ધારિત ભ્રમણકક્ષામાં પહોંચી શક્યો નહોતો. તે નિષ્ફળતામાંથી બોધપાઠ લઈને વિજ્ઞાનીઓએ રાત-દિવસ એક કરીને મેળવેલી આજની આ ભવ્ય સફળતાએ ભારતની સ્પેસ ટેકનોલોજીનું મનોબળ ફરી એકવાર આસમાને પહોંચાડી દીધું છે.
