‘સંપૂર્ણ ન્યાય’ આપવા માટે કોર્ટ પાસે છે આ બ્રહ્માસ્ત્ર! જાણો Article 142 ની અનોખી સત્તા વિશે.
ભારતના બંધારણમાં દેશના નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરવા અને ન્યાય પ્રણાલીને મજબૂત બનાવવા માટે અનેક વિશેષ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. આ જોગવાઈઓમાં સૌથી શક્તિશાળી અને મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ એટલે બંધારણનું અનુચ્છેદ 142 (Article 142). આ અનુચ્છેદ સુપ્રિમે કોર્ટને “સંપૂર્ણ ન્યાય” (Complete Justice) સુનિશ્ચિત કરવા માટે એક અનોખી અને વિશિષ્ટ શક્તિ પ્રદાન કરે છે.
જ્યારે કોઈ ચોક્કસ કેસમાં સામાન્ય કાયદાકીય પ્રક્રિયાઓ, ટેકનિકલ મર્યાદાઓ કે પ્રવર્તમાન કાયદા હેઠળ પીડિત પક્ષને યોગ્ય કે સંપૂર્ણ ન્યાય મળી શકતો ન હોય, ત્યારે સુપ્રીમ કોર્ટ પોતાની આ વિશેષ સત્તાનો ઉપયોગ કરીને ન્યાયના હિતમાં જરૂરી તેવા આદેશો, ડિક્રી કે હુકમો જારી કરી શકે છે.
શું છે અનુચ્છેદ 142 અને શા માટે તેની જરૂરિયાત ઊભી થઈ?
સામાન્ય સંજોગોમાં નીચલી અદાલતો કે હાઇકોર્ટે સંસદ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા કાયદાઓ અને નિર્ધારિત કાનૂની પ્રક્રિયાઓના દાયરામાં રહીને જ ચૂકાદા આપવાના હોય છે. પરંતુ ક્યારેક એવી જટિલ અથવા અસાધારણ પરિસ્થિતિઓ ઊભી થાય છે જ્યાં પ્રવર્તમાન કાયદાઓની મર્યાદાના કારણે કોઈ નિર્દોષ વ્યક્તિને ન્યાય મળવામાં અડચણ ઊભી થાય છે અથવા તો કાયદાકીય છટકબારીનો લાભ લઈને અન્યાય થાય છે.
આવી પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને બંધારણના ઘડવૈયાઓએ સુપ્રીમ કોર્ટને અનુચ્છેદ 142 રૂપી એક શક્તિશાળી સાધન સોંપ્યું છે. આ જોગવાઈનો મુખ્ય હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે ટેકનિકલ કારણોસર ન્યાયનો પરાજય ન થાય. અદાલત પોતાની આ વિશેષ ક્ષમતાનો ઉપયોગ ચોક્કસ કેસના તમામ પાસાઓ અને તેની વિશિષ્ટ પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને જ કરે છે.
બંધારણ અને કાયદાના દાયરામાં જ થાય છે સત્તાનો ઉપયોગ
જોકે, અનુચ્છેદ 142 હેઠળ મળलेली સત્તા અમર્યાદિત લાગતી હોવા છતાં, સુપ્રીમ કોર્ટ તેનો ઉપયોગ હંમેશા બંધારણના મૂળભૂત માળખા (Basic Structure) અને દેશના મૂળભૂત કાયદાઓના દાયરામાં રહીને જ કરે છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે પોતે જ અનેક ચુકાદાઓમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ શક્તિનો ઉપયોગ મનસ્વી રીતે કે પ્રવર્તમાન બંધારણીય જોગવાઈઓને સંપૂર્ણપણે નકારીને કરી શકાય નહીં.
આ સત્તાનો ઉપયોગ માત્ર અને માત્ર “અસાધારણ પરિસ્થિતિઓ” માં જ ન્યાયનો હેતુ સિદ્ધ કરવા માટે કરવામાં આવે છે. આ એક એવું ન્યાયિક હથિયાર છે જેનો ઉપયોગ ખૂબ જ સાવધાની, વિવેકબુદ્ધિ અને જવાબદારીપૂર્વક કરવામાં આવે છે.
FIR અને ફોજદારી કેસો રદ કરવામાં અનુચ્છેદ 142 ની ભૂમિકા
અનુચ્છેદ 142 નો એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ઉપયોગ ફોજદારી કેસો અને એફઆઈઆર (FIR) રદ કરવાના મામલાઓમાં જોવા મળે છે. સામાન્ય રીતે, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સામે ગંભીર ગુના હેઠળ એફઆઈઆર નોંધાય છે, ત્યારે કાયદાકીય પ્રક્રિયા મુજબ તેની તપાસ અને ટ્રાયલ પૂરી થવી જરૂરી હોય છે.
પરંતુ, જો સુપ્રીમ કોર્ટને લાગે કે:
પક્ષકારો વચ્ચે આપસમાં સંતોષકારક સમાધાન (Settlement) થઈ ગયું છે.
હવે કેસ આગળ ચલાવવાથી બંને પક્ષોનો સમય અને નાણાં જ બગડશે.
અથવા તો કેસ ચાલુ રાખવો એ ન્યાયના હિતમાં નથી પરંતુ એક પ્રકારની સતામણી બની રહેશે.
ત્યારે સુપ્રીમ કોર્ટ અનુચ્છેદ 142 હેઠળ મળેલી પોતાની વિશેષ સત્તાનો ઉપયોગ કરીને નીચલી અદાલતો કે હાઇકોર્ટની મર્યાદાઓથી પર જઈને直接 જ એફઆઈઆર (FIR) અને ચાલુ ફોજદારી કાર્યવાહીને રદ (Quash) કરવાનો આદેશ આપી શકે છે.
અગાઉના ચર્ચિત કેસોમાં અનુચ્છેદ 142 નો ઉપયોગ
ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે દેશના અનેક ઐતિહાસિક અને સીમાચિહ્નરૂપ કેસોમાં આ સત્તાનો પ્રભાવશાળી ઉપયોગ કર્યો છે:
અયોધ્યા રામ જન્મભૂમિ કેસ: આ કેસના આખરી ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે સંપૂર્ણ ન્યાય આપવાના હેતુથી મુસ્લિમ પક્ષને મસ્જિદ બનાવવા માટે અન્યત્ર 5 એકર જમીન ફાળવવાનો આદેશ આપતી વખતે અનુચ્છેદ 142 નો ઉપયોગ કર્યો હતો.
ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના: પીડિતોને ઝડપી અને યોગ્ય વળતર સુનિશ્ચિત કરવા માટે પણ અદાલતે પોતાની આ વિશેષ સત્તાનો ઉપયોગ કરીને સમાધાન કરાવ્યું હતું.
લગ્ન સંબંધિત વિવાદો: પતિ-પત્ની વચ્ચેના એવા વિવાદો જ્યાં લગ્નજીવન સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયું હોય (Irretrievable Breakdown of Marriage), ત્યાં સામાન્ય કાયદાના લાંબા વિલંબ વિના સીધા છૂટાછેડા મંજૂર કરવા માટે પણ અદાલત આ જોગવાઈનો આશરો લે છે.
