અમેરિકા સાથે ટ્રેડ ડીલ પર ભારતનો કડક અભિગમ, ‘સમાન તક’ વિના નહીં થાય અંતિમ મંજૂરી
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી દ્વિપક્ષીય વેપાર સમજૂતીને લઈને હવે ભારતે પોતાનું વલણ વધુ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે. ભારત સરકારનું કહેવું છે કે અમેરિકા સાથે વેપાર કરાર માત્ર ત્યારે જ અંતિમ સ્વરૂપ ધારણ કરશે, જ્યારે ભારતીય નિકાસકારોને અન્ય સ્પર્ધાત્મક દેશોની સરખામણીમાં યોગ્ય અને અનુકૂળ ટેરિફનો લાભ મળશે. એટલે કે, ભારત કોઈ એવી સમજૂતી સ્વીકારવા તૈયાર નથી જેમાં તેના વેપારીઓને વિયેતનામ, બાંગ્લાદેશ અથવા અન્ય દેશોની સરખામણીમાં ગેરલાભ થાય.
કેન્દ્રીય વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી પીયૂષ ગોયલે ભારતની આ સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરતાં જણાવ્યું છે કે વેપાર કરારનો ઉદ્દેશ માત્ર સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર કરવાનો નથી, પરંતુ ભારતીય ઉદ્યોગ અને નિકાસકારોને વૈશ્વિક બજારમાં વધુ મજબૂત સ્થાન અપાવવાનો છે. ભારત માટે આ કરાર ત્યારે જ મહત્વપૂર્ણ બનશે જ્યારે તેનાથી દેશના ઉદ્યોગોને વાસ્તવિક અને લાંબા ગાળાનો લાભ મળી શકે.
ભારત માટે ટેરિફ કેમ બન્યો મહત્વનો મુદ્દો?
આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં ટેરિફ એટલે કોઈ દેશમાંથી આયાત થતી ચીજવસ્તુઓ પર વસૂલવામાં આવતો શુલ્ક. ટેરિફનો સીધો પ્રભાવ ઉત્પાદનની કિંમત અને નિકાસની સ્પર્ધાત્મકતા પર પડે છે. જો કોઈ દેશના માલ પર વધારે આયાત શુલ્ક લાગતું હોય, તો તે માલ અમેરિકાના બજારમાં મોંઘો બની શકે છે. બીજી તરફ, જે દેશને ઓછો ટેરિફ મળે છે તેના ઉત્પાદકોને બજારમાં વધુ સ્પર્ધાત્મક લાભ મળી શકે છે.
ભારતનો મુખ્ય મુદ્દો પણ આ જ છે. જો અમેરિકન બજારમાં ભારતીય ઉત્પાદનો પર ઊંચો ટેરિફ રહે અને તે જ સમયે વિયેતનામ, બાંગ્લાદેશ અથવા અન્ય દેશોના ઉત્પાદનોને ઓછો દર મળે, તો ભારતીય કંપનીઓ માટે અમેરિકામાં પોતાની સ્થિતિ જાળવી રાખવી મુશ્કેલ બની શકે છે.
આ કારણે ભારત ઇચ્છે છે કે કોઈપણ અંતિમ વેપાર કરારમાં ભારતીય ઉત્પાદનો માટે એવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવે, જેનાથી દેશના નિકાસકારોને અન્ય મુખ્ય સ્પર્ધકોની સરખામણીમાં ઓછામાં ઓછો સમાન અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી વધુ અનુકૂળ વ્યવહાર મળે.
‘પહેલા સમાન તક, પછી સમજૂતી’
પીયૂષ ગોયલના નિવેદનનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે ભારત વેપાર સમજૂતીને લઈને ઉતાવળમાં નથી. સરકારનું ધ્યાન કરારના કદ કરતાં તેની ગુણવત્તા અને તેના પરિણામો પર વધુ છે.
તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે અમેરિકા જ્યારે ભારતને તેના સ્પર્ધાત્મક દેશોની તુલનામાં પ્રાધાન્યપૂર્ણ ટેરિફ દર આપવા માટે તૈયાર થશે, ત્યાર બાદ જ બાકીની વિગતોને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવશે. આ વલણથી એ સંકેત મળે છે કે ભારત પોતાના નિકાસકારોના હિતોને કેન્દ્રમાં રાખીને વાટાઘાટ કરી રહ્યું છે.
ભારત માટે આ ખાસ કરીને મહત્વનું છે કારણ કે અમેરિકાનું બજાર ભારતીય કંપનીઓ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ટેક્સટાઇલ, એન્જિનિયરિંગ પ્રોડક્ટ્સ, કેમિકલ્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, જેમ્સ એન્ડ જ્વેલરી સહિતના અનેક ક્ષેત્રોમાં અમેરિકામાં ભારતીય ઉત્પાદનોની સારી માંગ છે. જો ટેરિફ સંબંધિત અડચણો ઓછી થાય, તો આ ક્ષેત્રોમાં નિકાસ વધવાની શક્યતા ઊભી થઈ શકે છે.
વિયેતનામ અને બાંગ્લાદેશ જેવી સ્પર્ધા
વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વિયેતનામ અને બાંગ્લાદેશ જેવા દેશોનું મહત્વ વધ્યું છે. ખાસ કરીને ટેક્સટાઇલ, ગાર્મેન્ટ્સ, ફૂટવેર અને કેટલાક મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રોમાં આ દેશો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં મજબૂત સ્પર્ધા આપી રહ્યા છે.
ભારતીય નિકાસકારો માટે અમેરિકાના બજારમાં આ દેશો સાથે સ્પર્ધા કરવી ત્યારે વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે જ્યારે તેમને ટેરિફમાં વધારે ભાર સહન કરવો પડે. તેથી ભારતની વાટાઘાટોમાં ‘લેવલ પ્લેઇંગ ફિલ્ડ’ એટલે કે તમામ સ્પર્ધકો માટે યોગ્ય અને સંતુલિત તકનો મુદ્દો મહત્વનો બની રહ્યો છે.
ચીન પણ વૈશ્વિક વેપારમાં ભારતનો મોટો સ્પર્ધક છે. જોકે ભારત અને ચીન વચ્ચે વેપારનું માળખું અલગ છે, તેમ છતાં અમેરિકન બજારમાં વિવિધ ઔદ્યોગિક અને મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રોમાં બંને દેશોની કંપનીઓ વચ્ચે સ્પર્ધા જોવા મળે છે. આ પરિસ્થિતિમાં ભારત પોતાની નિકાસ ક્ષમતા વધારવા માટે અનુકૂળ વેપાર શરતો મેળવવા માંગે છે.
ભારત માત્ર અમેરિકાની ડીલ પર નિર્ભર નથી
ભારત સરકારના વલણનો બીજો મહત્વનો પાસો એ છે કે દેશ વૈશ્વિક વેપાર માટે અનેક વિકલ્પો ખુલ્લા રાખી રહ્યો છે. સરકારનું લક્ષ્ય માત્ર એક દેશ સાથે વેપાર વધારવાનું નથી, પરંતુ અલગ-અલગ ક્ષેત્રો અને અર્થતંત્રો સાથે વેપારના સંબંધોને વિસ્તૃત કરવાનો છે.
પીયૂષ ગોયલે સંકેત આપ્યો છે કે આગામી મહિનાઓ અને વર્ષોમાં ભારત કેનેડા, મેક્સિકો, ચિલી, મર્કોસુર, એસએસીયુ, જીસીસી અને ઇઝરાઇલ જેવા દેશો તથા પ્રાદેશિક સંગઠનો સાથે વેપાર કરાર તરફ આગળ વધી શકે છે.
આ વ્યૂહરચના ભારત માટે લાંબા ગાળે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. જો ભારતીય નિકાસકારો માટે વિવિધ દેશોના બજારોમાં પ્રવેશ સરળ બને, તો કોઈ એક બજાર પરની નિર્ભરતા ઘટી શકે છે.
નવા વેપાર કરારોનો ભારતીય ઉદ્યોગને શું ફાયદો?
ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ અથવા દ્વિપક્ષીય વેપાર કરારનો સૌથી મોટો હેતુ સામાન્ય રીતે બે દેશો વચ્ચે માલ અને સેવાઓના વેપારને સરળ બનાવવાનો હોય છે. તેમાં આયાત શુલ્ક ઘટાડવા, બજારમાં પ્રવેશ સુધારવા અને કેટલાક વેપારી અવરોધો દૂર કરવા જેવી જોગવાઈઓ થઈ શકે છે.
ભારત જેવા વિશાળ અને વિવિધતાસભર અર્થતંત્ર માટે આવા કરારો નિકાસ વૃદ્ધિ માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. જો ભારતીય ઉત્પાદનોને અન્ય દેશોના બજારમાં ઓછા ટેરિફ સાથે પ્રવેશ મળે, તો ભારતીય કંપનીઓની કિંમતની સ્પર્ધાત્મકતા વધી શકે છે.
તેના પરિણામે ઉત્પાદન વધારવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ શકે છે અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં નવી રોજગારીની તકો પણ સર્જાઈ શકે છે. ખાસ કરીને નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો માટે વિદેશી બજારમાં પ્રવેશ સરળ બને તો તેમની વૃદ્ધિની સંભાવના વધી શકે છે.
નાના ઉદ્યોગો માટે પણ ખુલશે નવી તકો
ભારતના નિકાસ ક્ષેત્રમાં મોટા ઉદ્યોગો ઉપરાંત નાના અને મધ્યમ કદના ઉદ્યોગોનું પણ મહત્વનું યોગદાન છે. જો વેપાર કરારો દ્વારા વિદેશી બજારમાં ભારતીય ઉત્પાદનો માટે પ્રવેશ સરળ બને, તો આવા ઉદ્યોગોને નવા ગ્રાહકો સુધી પહોંચવાની તક મળી શકે છે.
પરંતુ માત્ર ટેરિફ ઘટાડવાથી જ નિકાસમાં મોટો વધારો થશે એવું માનવું યોગ્ય નથી. ભારતીય ઉત્પાદકો માટે ગુણવત્તા, ઉત્પાદન ખર્ચ, લોજિસ્ટિક્સ, સમયસર ડિલિવરી અને આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોનું પાલન પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
તેથી વેપાર કરાર સાથે દેશમાં ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવા અને નિકાસની ગુણવત્તા સુધારવા માટે પણ સતત પ્રયાસોની જરૂર પડશે.
અમેરિકા સાથેની ડીલમાં ભારત શા માટે સાવચેતી રાખી રહ્યું છે?
અમેરિકા વિશ્વની સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાંનું એક છે અને તેનું બજાર ભારતીય કંપનીઓ માટે અત્યંત આકર્ષક છે. સ્વાભાવિક રીતે, ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે વેપાર વધારવાથી બંને દેશોને ફાયદો થઈ શકે છે.
પરંતુ ભારત માટે પડકાર એ છે કે વેપાર વધારવાની સાથે સ્થાનિક ઉદ્યોગોના હિતોનું પણ રક્ષણ કરવું પડે. જો કોઈ સમજૂતીના કારણે ભારતીય બજારમાં વિદેશી ઉત્પાદનોની આવક ઝડપથી વધે અને સ્થાનિક ઉત્પાદકોને મુશ્કેલી પડે, તો તેની અસર દેશના ઉત્પાદન ક્ષેત્ર પર પડી શકે છે.
આથી સરકાર એક તરફ અમેરિકન બજારમાં ભારતીય નિકાસ માટે વધુ તકો મેળવવા માંગે છે અને બીજી તરફ સ્થાનિક ઉદ્યોગો માટે યોગ્ય સુરક્ષા અને સંતુલન પણ જાળવવા માગે છે.
ભારતની વેપાર નીતિમાં મોટો ફેરફાર
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતની વેપાર નીતિમાં એક મહત્વપૂર્ણ બદલાવ જોવા મળ્યો છે. ભારત હવે માત્ર આયાત-નિકાસના આંકડા વધારવા કરતાં વેપાર કરારોના લાંબા ગાળાના પરિણામો પર વધારે ધ્યાન આપી રહ્યું છે.
કયા ક્ષેત્રને લાભ મળશે, કયા ક્ષેત્ર પર દબાણ આવી શકે છે, ભારતીય કંપનીઓને અન્ય દેશોની તુલનામાં કેટલી સ્પર્ધાત્મકતા મળશે અને દેશના રોજગાર તથા ઉત્પાદન પર શું અસર પડશે—આ બધા મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં રાખીને સમજૂતીઓ કરવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે.
અમેરિકા સાથેની ચર્ચામાં પણ આ અભિગમ સ્પષ્ટ દેખાય છે. ભારત માટે માત્ર ‘ડિલ થઈ ગઈ’ એટલું પૂરતું નથી; ડીલથી ભારતીય ઉદ્યોગને કેટલો લાભ થશે તે વધુ મહત્વનું છે.
આગળની નજર શું છે?
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેની વેપાર વાટાઘાટો આગળ વધે છે ત્યારે ટેરિફ, બજારમાં પ્રવેશ અને ભારતીય નિકાસકારોની સ્પર્ધાત્મકતા જેવા મુદ્દાઓ કેન્દ્રમાં રહેશે. બંને દેશો માટે એક એવી સમજૂતી શોધવી પડકારરૂપ રહેશે જે બંને પક્ષોના હિતોનું સંતુલન જાળવી શકે.
ભારતનું વર્તમાન વલણ એ દર્શાવે છે કે સરકાર કોઈપણ કિંમતે વેપાર કરાર કરવા કરતાં યોગ્ય શરતો પર કરાર કરવા માંગે છે. જો અમેરિકાની સાથે એવી સમજૂતી થાય જેમાં ભારતીય ઉત્પાદકોને સ્પર્ધાત્મક લાભ મળે, તો તે દેશના નિકાસ ક્ષેત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું બની શકે છે.
સાથે સાથે કેનેડા, મેક્સિકો, ચિલી, મર્કોસુર, એસએસીયુ, જીસીસી અને ઇઝરાઇલ જેવા ભાગીદારો સાથે વેપાર સંબંધો વધારવાની દિશામાં ભારતના પ્રયાસો વૈશ્વિક વેપાર નીતિને વધુ વ્યાપક બનાવી શકે છે.
અંતે, ભારત માટે પડકાર માત્ર નવા વેપાર કરારો કરાવવાનો નથી. સાચો પડકાર એ છે કે આ કરારોનો લાભ દેશના ખેડૂતો, નાના ઉદ્યોગો, મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્ર, નિકાસકારો અને સામાન્ય અર્થતંત્ર સુધી પહોંચે. અમેરિકા સાથેની સમજૂતીમાં ભારતે જે ‘રેડ લાઇન’ સ્પષ્ટ કરી છે, તે આ જ વ્યાપક વ્યૂહરચનાનો એક ભાગ માનવામાં આવી રહી છે.
ભારતનો સંદેશ સાદો છે—વેપાર સંબંધો મજબૂત કરવા તૈયાર છીએ, પરંતુ ભારતીય ઉદ્યોગને અન્ય દેશોની સરખામણીમાં ગેરલાભ થાય તેવી શરતો સ્વીકારવામાં આવશે નહીં. હવે નજર એ વાત પર રહેશે કે અમેરિકા આ ભારતીય અપેક્ષાઓને કેટલી હદ સુધી સ્વીકારે છે અને બંને દેશો વચ્ચેની વાટાઘાટો કઈ દિશામાં આગળ વધે છે.
