સોલર પેનલની લાઈફ વધારવી છે? આ નાની ભૂલો કરવાનું આજથી જ બંધ કરો
આજના સમયમાં સોલર પેનલ વીજળીના બિલમાંથી છુટકારો મેળવવાનો અને પર્યાવરણને બચાવવાનો એક ઉત્તમ ઉપાય બની ગઈ છે. સામાન્ય રીતે જ્યારે આપણે ઘર કે ઓફિસની છત પર સોલર સિસ્ટમ લગાવીએ છીએ, ત્યારે આપણને કહેવામાં આવે છે કે તેની લાઈફ (આયુષ્ય) ૨૦ થી ૨૫ વર્ષની છે. આ વાત સાચી પણ છે, સોલર પેનલ સરળતાથી બે-અઢી દાયકા સુધી તમારો સાથ નિભાવે છે, પરંતુ એક સત્ય એ પણ છે કે તેનું પરફોર્મન્સ હંમેશા પહેલા દિવસ જેવું નથી રહેતું.
સમયની સાથે સોલર પેનલની વીજળી બનાવવાની ક્ષમતા એટલે કે એફિશિયન્સી (Efficiency) ધીમે-ધીમે ઓછી થવા લાગે છે. સાયન્સની ભાષામાં આખી પ્રક્રિયાને ‘સોલર પેનલ ડિગ્રેડેશન’ (Solar Panel Degradation) કહેવામાં આવે છે. આનો સીધો અર્થ એ છે કે જેમ-જેમ તમારી પેનલ જૂની થશે, તેમ-તેમ તેમાંથી ઉત્પન્ન થતી વીજળીનું પ્રમાણ ઘટતું જશે.
હવે સવાલ એ થાય કે આખરે સૂર્યપ્રકાશમાંથી વીજળી બનાવતી આ ચમકતી પેનલ્સ સાથે એવું તો શું થાય છે કે તેની તાકાત ઘટવા લાગે છે? ચાલો તેને બિલકુલ સરળ શબ્દોમાં અને ઊંડાણપૂર્વક સમજીએ.
સોલર પેનલ ડિગ્રેડેશન પાછળના અસલી કારણો
સોલર પેનલ કોઈ હરતી-ફરતી મશીનરી નથી કે જેમાં કોઈ ગિયર કે મોટર બગડી જાય. આ એક ફિક્સ માળખું છે, છતાં તેમાં આંતરિક અને બાહ્ય કારણોસર ફેરફારો થાય છે:
૧. સેમિકન્ડક્ટરમાં હીટનું વધવું (Thermal Stress)
સોલર પેનલની અંદર સિલિકોનથી બનેલા સેમિકન્ડક્ટર સેલ્સ (કોષો) હોય છે. જ્યારે સૂર્યના કિરણો આના પર પડે છે, ત્યારે તેમાં ઇલેક્ટ્રોન્સ દોડવા લાગે છે અને ઇલેક્ટ્રિક ચાર્જ ઉત્પન્ન થાય છે. આ આખી પ્રક્રિયા દરમિયાન પેનલની અંદર ખૂબ જ ગરમી (Heat) પેદા થાય છે. સતત વર્ષો સુધી આ ગરમી સહન કરવાને કારણે આ સેલ્સની સૂર્યપ્રકાશને વીજળીમાં બદલવાની ક્ષમતા આંતરિક રીતે નબળી પડવા લાગે છે.
૨. મટીરિયલનું સતત જૂનું થવું (Material Degradation)
સોલર પેનલ વર્ષના ૩૬૫ દિવસ કાળઝાળ ગરમી, ભારે વરસાદ, ઠંડી અને કરાનો સામનો કરે છે. આ ઉપરાંત તેની અંદર સતત હાઈ-વોલ્ટેજ વીજળીનો પ્રવાહ વહેતો રહે છે. આ બેવડી મારને કારણે પેનલ બનાવવામાં વપરાતા મટીરિયલ (જેવા કે ગ્લાસ, ઈવા શીટ અને વાયરિંગ) ની ક્વોલિટી સમય જતાં ઘટવા લાગે છે, જેની અસર એફિશિયન્સી પર પડે છે.
૩. ખોટી હેન્ડલિંગ અને ઇન્સ્ટોલેશનની ખામીઓ
ઘણીવાર પેનલ બગડવા પાછળ આપણી પોતાની ભૂલો જવાબદાર હોય છે. જો ઇન્સ્ટોલેશન (ફિટિંગ) વખતે પેનલ્સને યોગ્ય રીતે હેન્ડલ કરવામાં ન આવે, તેના પર કોઈ ભારે વસ્તુ મૂકી દેવામાં આવે અથવા ફિટિંગ દરમિયાન કોઈ આંતરિક ક્રેક (Micro-crack) પડી જાય, તો પેનલ ખૂબ ઝડપથી બગડવા લાગે છે. આ સિવાય ઢીલા કનેક્શન (Loose Connections) અને ખરાબ અર્થિંગ પણ ડિગ્રેડેશનની ઝડપને વધારી દે છે.
૪. ધૂળ, માટી અને પ્રદૂષણનું સ્તર
૪. ધૂળ, માટી અને પ્રદૂષણનું સ્તરઆ એક બાહ્ય કારણ છે જેને આપણે સરળતાથી કંટ્રોલ કરી શકીએ છીએ. જો સોલર પેનલની સમયસર સફાઈ કરવામાં ન આવે, તો તેના પર ધૂળ, માટી, પાંદડા કે પક્ષીઓની અગારની એક જાડી પરત જામી જાય છે. આ પરત સૂર્યપ્રકાશને અંદર જતાં રોકે છે (Blocking Sunlight). જ્યારે પ્રકાશ જ ઓછો પહોંચશે, ત્યારે પાવર જનરેશન આપોઆપ ઘટી જશે.
એક ચોંકાવનારું સત્ય: પહેલા જ વર્ષે થાય છે સૌથી વધુ નુકસાન
મોટાભાગના લોકોને એવું લાગે છે કે સોલર પેનલ જ્યારે ૧૫-૨૦ વર્ષ જૂની થઈ જશે, ત્યારે તેના બગડવાની ઝડપ વધશે. પરંતુ હકીકત આનાથી તદ્દન ઉલટી છે.
સોલર પેનલનું સૌથી વધુ ડિગ્રેડેશન તેના પહેલા વર્ષમાં જ થઈ જાય છે. આવું એટલા માટે થાય છે કારણ કે જ્યારે પેનલ ફેક્ટરી અને લેબની કંટ્રોલ્ડ પરિસ્થિતિઓમાંથી બહાર નીકળીને પહેલીવાર અસલી દુનિયાના તડકા અને બદલાતા હવામાનનો સામનો કરે છે, ત્યારે તેમાં એક શરૂઆતનો ફેરફાર આવે છે. પહેલા જ વર્ષમાં પેનલની એફિશિયન્સી આશરે ૦.૭% થી ૦.૮% સુધી ઘટી શકે છે.
સમયની ટાઈમલાઈન: ૨૫ વર્ષમાં કેટલી ઘટી જાય છે એફિશિયન્સી?
પહેલા વર્ષના આ શરૂઆતના ઝટકા પછી, ડિગ્રેડેશનની ઝડપ થોડી ધીમી અને સ્થિર થઈ જાય છે. ત્યારબાદ દર વર્ષે તેમાં આશરે ૦.૫% થી ૦.૮% નો ઘટાડો આવે છે. જો તેને વર્ષોના હિસાબે જોઈએ તો ગણિત કંઈક આવું બેસે છે:
| સમય (વર્ષ) | એફિશિયન્સીમાં કુલ ઘટાડો (અંદાજિત) | પેનલની બાકી રહેલી કાર્યક્ષમતા |
| પહેલું વર્ષ | ~૦.૮% | આશરે ૯૯.૨% |
| ૧૦મું વર્ષ | ૫% થી ૮% | આશરે ૯૨% થી ૯૫% |
| ૨૫મું વર્ષ | ૧૨% થી ૨૦% | આશરે ૮૦% થી ૮૫% |
આનો સીધો અર્થ એ થયો કે જે સોલર પેનલ પોતાના પહેલા વર્ષમાં ૧૦૦ યુનિટ વીજળી બનાવતી હતી, તે જ પેનલ ૨૫ વર્ષ જૂની થવા પર આશરે ૮૦ થી ૮૫ યુનિટ વીજળી જ બનાવી શકશે. આ જ કારણે મોટાભાગની સોલર કંપનીઓ પોતાની પેનલ્સ પર ૨૫ વર્ષની ‘૮૦% પરફોર્મન્સ વોરંટી’ આપે છે.
શું ડિગ્રેડેશનને સંપૂર્ણપણે રોકી શકાય છે?
સાફ શબ્દોમાં કહીએ તો ના. આ એક કુદરતી અને ટેકનિકલ પ્રક્રિયા છે જેને સંપૂર્ણપણે રોકવી અશક્ય છે. દુનિયાની ગમે તેવી મોંઘી અને બેસ્ટ ક્વોલિટીની સોલર પેનલ પણ સમય જતાં થોડી ઘણી નબળી ચોક્કસ પડશે.
જોકે, તમે કેટલીક સરળ સાવચેતીઓ રાખીને તેની ઝડપને ઘણી હદ સુધી ધીમી કરી શકો છો:
-
નિયમિત સફાઈ: દર ૧૦ થી ૧૫ દિવસે પેનલને સાફ પાણીથી ધોવો જેથી તડકો કોઈ પણ અવરોધ વિના સેલ્સ સુધી પહોંચી શકે.
-
પ્રોફેશનલ ઇન્સ્ટોલેશન: હંમેશા કોઈ સારી કંપનીના સર્ટિફાઇડ એન્જિનિયરો પાસે જ સોલર સિસ્ટમ ફિટ કરાવો.
-
સમયસર મેન્ટેનન્સ: વાયરિંગ, ઇન્વર્ટર અને અર્થિંગની વર્ષમાં એકવાર તપાસ જરૂર કરાવો જેથી કોઈ પણ નાનો ફોલ્ટ પેનલને નુકસાન ન પહોંચાડી શકે.
સોલર પેનલનું ડિગ્રેડેશન થવું નક્કી છે, પરંતુ યોગ્ય દેખરેખ સાથે ૨૫ વર્ષ પછી પણ તે તમને એટલી વીજળી સરળતાથી આપી દેશે કે તમારી સોલર સિસ્ટમ ક્યારેય ખોટનો સોદો સાબિત નહીં થાય.
