ક્વિક કોમર્સમાં નવો પ્રાઇઝ વોર: ઝેપ્ટો, સ્વિગી અને બ્લિંકિટ માટે કેમ મુશ્કેલ બનશે ટકી રહેવું?
ભારતનું ઈ-કોમર્સ માર્કેટ અત્યારે એક નવા અને અત્યંત રોમાંચક તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. થોડા વર્ષો પહેલાં જ્યાં ઓનલાઈન ઓર્ડર આપ્યા પછી સામાન ઘરે આવતા બે-ત્રણ દિવસ થતા હતા, ત્યાં આજે ૧૦ મિનિટમાં બધું જ ઘરે પહોંચી જાય છે. આ ‘ક્વિક કોમર્સ’ (Quick Commerce) બજારમાં અત્યાર સુધી બ્લિંકિટ, ઝેપ્ટો અને સ્વિગી ઇન્સ્ટામાર્ટ જેવી દેશી કંપનીઓ રાજ કરી રહી હતી. પરંતુ, હવે આ મેદાનમાં દુનિયાની સૌથી મોટી ઈ-કોમર્સ કંપની એમેઝોન (Amazon) પણ કૂદી પડી છે. એમેઝોને પોતાની ૧૦ મિનિટ ડિલિવરી સર્વિસ ‘Amazon Now’ નું ભારતમાં ખૂબ જ આક્રમક રીતે વિસ્તરણ શરૂ કરી દીધું છે, જેના કારણે પ્રવર્તમાન કંપનીઓની ચિંતા અને મુશ્કેલીઓ બેવડાઈ ગઈ છે.
આ સમાચાર માર્કેટમાં વહેતા થતાંની સાથે જ શેરબજારમાં પણ તેની મોટી અસર જોવા મળી છે. રોકાણકારોમાં ફફડાટ ફેલાયો છે કે એમેઝોન જેવી જાયન્ટ કંપની સામે સ્થાનિક પ્લેયર્સ કેવી રીતે ટકી શકશે. પરિણામે, બ્લિંકિટની પેરન્ટ કંપની ‘ઇટર્નલ’ (Eternal) અને સ્વિગી (Swiggy) ના શેરોમાં જોરદાર વેચવાલી જોવા મળી હતી અને તેમના શેરના ભાવ ગગડ્યા હતા. બિઝનેસ જગતના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે એમેઝોન ભારતીય ગ્રાહકોને પોતાના તરફ ખેંચવા માટે આગામી સમયમાં જંગી ડિસ્કાઉન્ટ, આકર્ષક કેશબેક અને ફ્રી ડિલિવરી જેવી ઑફર્સનો મારો ચલાવી શકે છે. આના કારણે ક્વિક કોમર્સ સેક્ટરમાં એક ભયંકર પ્રાઈઝ વોર (ભાવ યુદ્ધ) શરૂ થવાની પ્રબળ આશંકા સેવાઈ રહી છે.
ગ્રાહકોને ઘી-કેળાં: સસ્તો સામાન અને સુપરફાસ્ટ સર્વિસ
કોઈપણ માર્કેટમાં જ્યારે બે મોટા દિગ્ગજો વચ્ચે સ્પર્ધા થાય છે, ત્યારે તેનો સીધો અને સૌથી મોટો ફાયદો સામાન્ય ગ્રાહકોને જ થતો હોય છે. આ કિસ્સામાં પણ એવું જ બનવા જઈ રહ્યું છે. એમેઝોનની એન્ટ્રીથી માર્કેટમાં ટકી રહેવા માટે તમામ કંપનીઓ ગ્રાહકોને રીઝવવાના પ્રયાસો કરશે.
આવનારા દિવસોમાં સામાન્ય લોકોને શાકભાજી, દૂધ, કરિયાણું કે અન્ય ઈલેક્ટ્રોનિક્સ વસ્તુઓ અત્યાર કરતાં પણ વધુ સસ્તા ભાવે મળી શકે છે. આ ઉપરાંત, કંપનીઓ પોતાની ડિલિવરી સિસ્ટમને વધુ ઝડપી અને સચોટ બનાવશે જેથી ગ્રાહકોનો વિશ્વાસ જીતી શકાય. બેસ્ટ ઓફર્સ, વન-પ્લસ-વન સ્કીમ્સ અને મોડી રાત સુધી ફાસ્ટ ડિલિવરી જેવી સુવિધાઓનો લાભ હવે ભારતીય ગ્રાહકોને ખૂબ મોટા પાયે મળવા જઈ રહ્યો છે. એક રીતે જોઈએ તો ગ્રાહકો માટે આ સોનાનો સૂરજ ઉગવા જેવી સ્થિતિ છે.
કમાણીના ફાંફા: કંપનીઓ માટે નફો કરવો કેમ લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું છે?
બહારથી ભલે આ ૧૦ મિનિટ ડિલિવરીનું મોડેલ ખૂબ આકર્ષક અને સરળ લાગતું હોય, પણ પડદા પાછળની વાસ્તવિકતા ખૂબ જ અઘરી છે. આ બિઝનેસ મોડેલમાં નફો (Profit) કમાવવો એ કોઈપણ કંપની માટે સૌથી મોટો પડકાર છે. ક્વિક કોમર્સ ચલાવવા માટે કંપનીઓએ ભારે પાયે રોકાણ કરવું પડે છે, જેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
-
ડાર્ક સ્ટોર્સનું નેટવર્ક: ૧૦ મિનિટમાં ડિલિવરી આપવા માટે કંપનીઓએ શહેરના દરેક નાના વિસ્તારમાં મોટા ગોડાઉન કે મિની સ્ટોર્સ (જેને ડાર્ક સ્ટોર્સ કહેવાય છે) ભાડે રાખવા પડે છે, જેનું ભાડું ખૂબ ઊંચું હોય છે.
-
ડિલિવરી બોય્ઝની વિશાળ ફોજ: સેંકડો ડિલિવરી એજન્ટ્સને સતત ઓન-ડ્યુટી રાખવા અને તેમને સમયસર ચૂકવણી કરવી એ આર્થિક રીતે મોટો બોજ છે.
-
ટેકનોલોજી પર અંધાધૂંધ ખર્ચ: ઓર્ડર પ્લેસ થતાંની સાથે જ સેકન્ડોમાં સામાન પેક થઈને નીકળી જાય તેવી એડવાન્સ એપ્લિકેશન અને મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ પાછળ કરોડો રૂપિયા ખર્ચાય છે.
જ્યારે માર્કેટમાં એમેઝોન જેવી કંપની આવે છે જે વર્ષો સુધી ખોટ (Loss) સહન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, ત્યારે નાની કે નવી લિસ્ટેડ કંપનીઓ માટે માર્જિન જાળવી રાખવું અને નફો કરવો અત્યંત પડકારજનક બની જાય છે.
લોકલ કિરાણા દુકાનોનું શું? પરંપરાગત બજારની તાકાત
આવા મોટા કોર્પોરેટ યુદ્ધો વચ્ચે આપણી આસપાસના સ્થાનિક કિરાણા સ્ટોર્સ અથવા ગલ્લીના વેપારીઓની ચિંતા થવી સ્વાભાવિક છે. ક્વિક કોમર્સના કારણે શહેરોમાં નાના વેપારીઓના ધંધા પર ચોક્કસપણે અસર પડી છે. અડધી રાત્રે પણ જો એક નાની વસ્તુ ઓનલાઈન મળી જતી હોય, તો લોકો બહાર જવાનું ટાળે છે.
જો કે, ભારતીય બજારની એક ખાસિયત છે. આજે પણ દેશના કુલ ગ્રોસરી (કરિયાણા) બજારનો સિંહફાળો એટલે કે બહુ મોટો હિસ્સો આપણી આ પરંપરાગત દુકાનો પાસે જ છે. ભારતીય ગ્રાહકો અને સ્થાનિક દુકાનદારો વચ્ચેનો વર્ષો જૂનો સંબંધ, ઉધારની સુવિધા, માલની આપ-લેમાં વ્યક્તિગત વિશ્વાસ અને તાજો માલ રૂબરૂ જોઈને ખરીદવાની આદત એટલી જલ્દી બદલાવાની નથી. વળી, ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં હજુ પણ આ ઓનલાઈન ડિલિવરી કલ્ચર પહોંચી શક્યું નથી, જે સ્થાનિક વેપારીઓ માટે એક મજબૂત કિલ્લા સમાન છે.
ભવિષ્યની દિશા: કોણ ટકશે અને કોણ ફેંકાઈ જશે?
આગામી બે થી ત્રણ વર્ષ ભારતના રિટેલ અને ક્વિક કોમર્સ માર્કેટ માટે ખૂબ જ નિર્ણાયક સાબિત થવાના છે. આ એક એવી રેસ છે જ્યાં માત્ર પૈસા હોવા પૂરતા નથી, પરંતુ યોગ્ય પ્લાનિંગ અને ઓપરેશનલ મેનેજમેન્ટ પણ એટલું જ જરૂરી છે.
