શું વ્યક્તિને પહેલાથી જ ખબર પડી જાય છે કે તેમનો અંતિમ સમય નજીક છે?
જીવન અને મૃત્યુ આ સંસારના બે એવા અટલ સત્ય છે, જેને કોઈ ટાળી શક્યું નથી અને કોઈ સમજી શક્યું નથી. આપણા બધાના મનમાં ક્યારેક ને ક્યારેક એ જિજ્ઞાસા ચોક્કસ જાગે છે કે શું જીવનના અંતિમ ક્ષણોનો આપણને કોઈ પૂર્વાભાસ થઈ શકે છે? હિન્દુ ધર્મમાં ગરુડ પુરાણને એક એવો મહાગ્રંથ માનવામાં આવે છે, જેમાં માત્ર મૃત્યુ પછીની યાત્રાનું વર્ણન જ નથી, પરંતુ જીવનના અંત સાથે જોડાયેલા કેટલાક ગૂઢ સંકેતોનો પણ ઉલ્લેખ છે.
ગરુડ પુરાણ: એક દાર્શનિક ગ્રંથ
ગરુડ પુરાણ મુખ્યત્વે ભગવાન વિષ્ણુ અને તેમના વાહન ગરુડ દેવ વચ્ચે થયેલા સંવાદ પર આધારિત છે. તેમાં કર્મ, ધર્મ, જીવનનો ઉદ્દેશ્ય અને મૃત્યુ પછી આત્માની સ્થિતિનું વિગતવાર વર્ણન છે. જોકે, આ ગ્રંથમાં જણાવેલા સંકેતોને આધુનિક સમયમાં કયા દ્રષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે, તે સમજવું ખૂબ જરૂરી છે. આજના વૈજ્ઞાનિક યુગમાં આ વાતોને માત્ર અંધશ્રદ્ધા નહીં, પરંતુ એક પ્રાચીન દ્રષ્ટિકોણ તરીકે જોવી જોઈએ.
મૃત્યુના સંકેતો: માન્યતાઓ શું કહે છે?
ગરુડ પુરાણમાં કેટલાક એવા સંકેતોનો ઉલ્લેખ છે જે વ્યક્તિના અંતિમ સમયની નજીક હોવાનો સંકેત આપે છે. ચાલો તેના પર ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરીએ:
1. ઇન્દ્રિયોનું શિથિલ થવું ગ્રંથ અનુસાર, જેમ જેમ વ્યક્તિનો અંત નજીક આવે છે, તેમ તેની ઇન્દ્રિયો (જોવાની, સાંભળવાની, સૂંઘવાની શક્તિ) પોતાનું કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે. કહેવાય છે કે તેને આસપાસની વસ્તુઓ ધૂંધળી દેખાવા લાગે છે અથવા અવાજો બરાબર સંભળાતા નથી.
-
વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ: તબીબી વિજ્ઞાન આને ‘મલ્ટી-ઓર્ગન ફેલ્યોર’ અથવા શરીરના અંગોનું ધીમે ધીમે કામ કરવાનું બંધ કરી દેવાની સ્થિતિ માને છે. વધતી ઉંમર અથવા ગંભીર બીમારીમાં પણ શરીરના અંગો તેમની સક્રિયતા ગુમાવે છે. તેથી, આ માત્ર એક સંકેત નથી, પરંતુ શરીરની શારીરિક સ્થિતિનો સ્વાભાવિક ભાગ પણ હોઈ શકે છે.
2. વિચિત્ર અથવા અશુભ સપના આવવા એવી માન્યતા છે કે જો કોઈ વ્યક્તિને વારંવાર ડરામણા, ઉદાસીથી ભરેલા અથવા અસામાન્ય સપના આવવા લાગે, તો તેને એક મોટો સંકેત માનવામાં આવે છે. ગરુડ પુરાણમાં એવા સપનાઓનો ઉલ્લેખ છે જે મનની વ્યાકુળતા અને જીવનના અંત તરફ નિર્દેશ કરે છે.
-
વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ: મનોવિજ્ઞાન (Psychology) અનુસાર, સપના આપણા અવચેતન મનનું પ્રતિબિંબ છે. અત્યંત તણાવ, માનસિક દબાણ, ચિંતા અથવા શારીરિક અસ્વસ્થતા દરમિયાન વ્યક્તિને આવા સપના આવવા સામાન્ય છે. તેને મૃત્યુનો સંકેત માનવાને બદલે માનસિક સ્વાસ્થ્યના દ્રષ્ટિકોણથી જોવું વધુ તર્કસંગત છે.
3. પ્રતિબિંબમાં બદલાવ ગરુડ પુરાણમાં એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે અંતિમ સમયમાં વ્યક્તિને અરીસામાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોતા પણ તે પોતાના જેવું નથી લાગતું, અથવા ક્યારેક તેને પ્રતિબિંબ દેખાતું જ નથી. તેને આત્માના શરીરથી અલગ થવાની પૂર્વ પ્રક્રિયા તરીકે જોવામાં આવે છે. જોકે, આધુનિક વિજ્ઞાનમાં આ માટે કોઈ નક્કર પુરાવા નથી.
આ માન્યતાઓને કેવી રીતે સમજવી?
આપણે એ સમજવું પડશે કે ગરુડ પુરાણ જે યુગમાં લખાયું હતું, તે એક અલગ સમય હતો. આજે આપણે જે યુગમાં જીવી રહ્યા છીએ, ત્યાં તબીબી વિજ્ઞાને (Medical Science) અદભૂત પ્રગતિ કરી છે. આ સંકેતોને ક્યારેય ડરનું કારણ ન બનાવવું જોઈએ. ઘણીવાર જોવા મળ્યું છે કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ લાંબા સમયથી બીમાર હોય, ત્યારે તેના શરીરમાં ફેરફાર આવવા સ્વાભાવિક છે. ગરુડ પુરાણની આ વાતો તે સમયના ઋષિઓ દ્વારા પ્રકૃતિ અને જીવનના સૂક્ષ્મ ચક્રને સમજવાનો એક પ્રયાસ હતી. આ સંકેતોને આગાહીઓ તરીકે નહીં, પરંતુ જીવનની અંતિમ અવસ્થાની એક દાર્શનિક વ્યાખ્યા તરીકે લેવી જોઈએ.
ડર નહીં, સજાગતા જરૂરી છે
મૃત્યુને નકારી શકાય નહીં, પરંતુ તેને ડરામણું બનાવવું પણ યોગ્ય નથી. જીવનના અંતિમ સમય વિશે વિચારીને પરેશાન થવાને બદલે, આપણે આજના જીવનને અર્થપૂર્ણ બનાવવા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. ગરુડ પુરાણમાં મૃત્યુનો ઉલ્લેખ માત્ર એ જણાવવા માટે છે કે મનુષ્યે પોતાના કર્મો પ્રત્યે સજાગ રહેવું જોઈએ.
અંતમાં, એ કહેવું ખોટું નહીં હોય કે મૃત્યુના સંકેતો કે પૂર્વાભાસ એક આધ્યાત્મિક વિષય છે. દરેક વ્યક્તિના અનુભવો અલગ હોઈ શકે છે. આપણે આ ધાર્મિક માન્યતાઓનું સન્માન કરવું જોઈએ, પરંતુ કોઈપણ સંજોગોમાં વૈજ્ઞાનિક તથ્યોને અવગણવા જોઈએ નહીં. જો કોઈ વ્યક્તિ સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓથી ઝઝૂમી રહી હોય, તો તરત જ તબીબી સહાય લેવી એ જ શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે. જીવનનું ચક્ર ચાલતું રહે છે, અને આપણે તેને સંપૂર્ણ શાંતિ અને કૃતજ્ઞતા સાથે સ્વીકારવું જોઈએ.
