આ મુઘલ સમ્રાટ કુરાન હાથે લખીને ૩૦૫ રૂપિયા કમાયા, તેમણે એ પૈસાનું શું કર્યું?

મુઘલ સામ્રાજ્યના ઇતિહાસમાં સત્તાના સંઘર્ષો, આલીશાન મહેલો અને અઢળક સંપત્તિના અસંખ્ય કિસ્સાઓ નોંધાયેલા છે. પરંતુ આ જ સલ્તનતના સૌથી શક્તિશાળી અને લાંબુ શાસન કરનારા છઠ્ઠા મુઘલ સમ્રાટ ઔરંગઝેબના જીવનનો એક એવો કિસ્સો છે, જે તેમની કઠોર છબીથી તદ્દન અલગ અને આશ્ચર્યજનક છે. ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો અને રેકોર્ડ્સ અનુસાર, અબજો રૂપિયાના શાહી ખજાના પર આધિપત્ય ધરાવતા ઔરંગઝેબે પોતાના અંગત જીવનમાં કુરાનની હાથથી નકલ કરીને માત્ર ૩૦૫ રૂપિયાની કમાણી કરી હતી. આ નાની અમથી રકમ પાછળનો તેમનો ઉદ્દેશ્ય અને તેમના મૃત્યુ પછી આ પૈસાનો શું ઉપયોગ કરવો, તે અંગે તેમણે પોતાના વસિયતનામામાં ખૂબ જ ચોંકાવનારી વાતો લખી હતી.

કુરાનની નકલ અને ટોપીઓ સીવીને કમાણી

ઐતિહાસિક વિગતો મુજબ, ઔરંગઝેબ સુલેખન (Calligraphy) એટલે કે સુંદર અક્ષરો લખવાની કળામાં અત્યંત નિપુણ હતા. તેઓ પોતાના શાસનના વ્યસ્ત સમયપત્રકમાંથી જ્યારે પણ નવરાશનો સમય મેળવતા, ત્યારે તેનો એક મોટો ભાગ પવિત્ર કુરાનની હાથથી નકલો તૈયાર કરવામાં વિતાવતા હતા. તેમના દ્વારા અત્યંત કાળજીપૂર્વક હાથથી લખાયેલી કુરાનની આ નકલો તે સમયે બજારમાં વેચવામાં આવતી હતી. પોતાના આ આખા જીવનકાળ દરમિયાન તેમણે આ રીતે કુલ ૩૦૫ રૂપિયાની કમાણી એકઠી કરી હતી. આ ઉપરાંત, તેઓ પોતાના ફ્રી સમયમાં કાપડની સાદી ટોપીઓ સીવવાનું કામ પણ કરતા હતા અને તેમાંથી થતી સીમિત આવકને જ પોતાની વાસ્તવિક અને હલાલની કમાણી માનતા હતા.

શાહી તિજોરીને જનતાની મિલકત ગણાવી

ઇતિહાસકારોના મતે, ઔરંગઝેબ પોતાના વ્યક્તિગત ખર્ચ જેવા કે દૈનિક ખોરાક, સાદા કપડાં કે પોતાના મૃત્યુ પછીની દફનવિધિના ખર્ચ માટે ક્યારેય પણ રાજ્યના શાહી ભંડોળ કે સરકારી ખજાના પર આધાર રાખતા નહોતા. તેઓ દ્રઢપણે માનતા હતા કે શાહી ખજાનો એ પ્રજાની ટેક્સની મિલકત છે, તેના પર શાસકનો કોઈ વ્યક્તિગત અધિકાર નથી. તેઓ પોતાને માત્ર જાહેર સંપત્તિના એક ચોકીદાર કે રક્ષક તરીકે જોતા હતા. આ જ કારણ હતું કે તેઓ પોતાના અંગત જીવનના તમામ નાના-મોટા ખર્ચ પોતાની મહેનતથી કમાયેલા પૈસામાંથી જ પૂરા કરવાનો આગ્રહ રાખતા હતા.

વસિયતનામામાં ગરીબો માટે ખાસ આદેશ

ઔરંગઝેબે પોતાના જીવનના અંતિમ દિવસોમાં એક સત્તાવાર વસિયત તૈયાર કરી હતી, જેમાં તેમણે શાહી કાઝીને સ્પષ્ટ અને કડક આદેશ આપ્યા હતા. તેમણે નિર્દેશ આપ્યો હતો કે કુરાનની નકલ વેચીને જે ૩૦૫ રૂપિયા કમાયા છે, તેનો ઉપયોગ કોઈ પણ શાહી વૈભવ કે અંગત સ્મારક પાછળ બિલકુલ ન કરવો. તેના બદલે, આ તમામ પૈસા સંપૂર્ણપણે સખાવતી (Charity) કાર્યોમાં અને જરૂરિયાતમંદો પાછળ વાપરવા જોઈએ.

તેમના આદેશ અનુસાર, આ રકમમાંથી ગરીબ મુસ્લિમો માટે મીઠા ભાત (એક ખાસ પ્રકારની મીઠાઈ) બનાવવામાં આવે અને તે ભોજન સમાજના અત્યંત ગરીબ લોકો, ફકીરો અને આધ્યાત્મિક સંતોને દાનમાં વહેંચી દેવામાં આવે. તેઓ ઈચ્છતા હતા કે તેમની આ પરસેવાની કમાણીનો છેલ્લો રૂપિયો પણ માત્ર અને માત્ર ગરીબોના કલ્યાણ અર્થે જ વપરાય.

પુત્ર આઝમને લખેલો ભાવુક છેલ્લો પત્ર

પોતાના જીવનની અંતિમ ક્ષણોમાં ઔરંગઝેબે પોતાના પુત્ર શાહજાદા આઝમને એક અત્યંત પ્રભાવશાળી પત્ર લખ્યો હતો. આ પત્રમાં તેમણે શાસનકાળ દરમિયાન પોતાનાથી થયેલી ભૂલોનો સ્વીકાર કર્યો હતો અને નૈતિકતાનો પાઠ ભણાવ્યો હતો. તેમણે પત્રમાં લખ્યું હતું કે, “કોઈપણ સરકારી તિજોરી કે પ્રજાના પૈસાનો ઉપયોગ એક પાપી શાસકના મૃત્યુ પામેલા શરીરને ઢાંકવા કે કફન ખરીદવા માટે ન થવો જોઈએ.”

તેમણે સૂચના આપી હતી કે તેમની કબર એકદમ સાદી, ખુલ્લા આકાશ નીચે માટીની બનાવવામાં આવે, જેના પર કોઈ મોટો મકબરો કે ભવ્ય ઇમારત ચણવામાં ન આવે. ઇતિહાસના આ પાના દર્શાવે છે કે સત્તાના સર્વોચ્ચ શિખરે હોવા છતાં, પૈસા અને જાહેર ભંડોળની પવિત્રતા અંગે મુઘલ સામ્રાજ્યના આ શાસકના વિચારો કેટલા અલગ અને કડક હતા.