મિડલ ઈસ્ટમાં યુદ્ધની આગ વચ્ચે એસ. જયશંકરનો મોટો માસ્ટરસ્ટ્રોક; આજથી ૬ દેશોના તોફાની પ્રવાસે
પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા ભયાનક સૈન્ય સંઘર્ષ અને ઈરાન પર થયેલા હુમલા બાદ વૈશ્વિક રાજનીતિનો પારો ચરમસીમાએ પહોંચી ગયો છે. આ ગંભીર વૈશ્વિક કટોકટીની વચ્ચે ભારતે કૂટનીતિક મોરચે એક બહુ મોટું પગલું ભર્યું છે. ભારતના વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકર આજે ૫ જુલાઈ, રવિવારથી વિશ્વના છ દેશોના અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને વ્યૂહાત્મક પ્રવાસ પર રવાના થઈ રહ્યા છે. ભારતીય વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા આપવામાં આવેલી સત્તાવાર માહિતી અનુસાર, આ હાઈ-પ્રોફાઈલ પ્રવાસ ૫ જુલાઈથી શરૂ થઈને ૧૫ જુલાઈ સુધી ચાલશે.
આ ૧૦ દિવસીય મેગા પ્રવાસ દરમિયાન એસ. જયશંકર પશ્ચિમ એશિયાના યુદ્ધ પ્રભાવિત ૪ પ્રમુખ ખાડી (ગલ્ફ) દેશોની મુલાકાત લેશે અને ત્યાંથી સીધા અમેરિકા તથા યુરોપ ખંડના દેશ બેલ્જિયમ જશે. આ પ્રવાસ એવા સમયે થઈ રહ્યો છે જ્યારે ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે ગમે ત્યારે મોટો રાજદ્વારી ધડાકો થવાની સંભાવના સેવાઈ રહી છે.
ખાડીના ૪ દેશોની મુલાકાત કેમ છે ભારત માટે સુપર-ક્રિટીકલ?
વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકર ૫ થી ૧૦ જુલાઈ દરમિયાન કતાર, બહેરીન, કુવૈત અને ઓમાનની સત્તાવાર મુલાકાતે રહેશે. ભૌગોલિક રાજનીતિના દૃષ્ટિકોણથી આ મુલાકાત ભારત માટે સિક્કાની બે બાજુ જેવી છે. તાજેતરમાં જ ઈરાને આ ચારેય દેશોમાં આવેલા અમેરિકી સૈન્ય મથકો (US Bases) ને નિશાન બનાવ્યા હતા, જેના કારણે સમગ્ર ખાડી વિસ્તારમાં યુદ્ધની સ્થિતિ છે. આ ચારેય દેશો સાથે ભારતના દાયકાઓ જૂના ગાઢ અને મજબૂત રાજદ્વારી સંબંધો છે.
બીજી તરફ, ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે યુદ્ધવિરામ અને શાંતિ સ્થાપવા માટે પાકિસ્તાનની સાથે કતાર અને ઓમાન અત્યારે પડદા પાછળ મુખ્ય મધ્યસ્થી (Mediators) તરીકે ઉભરી આવ્યા છે. અહેવાલો અનુસાર, ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયતુલ્લાહ અલી ખામેનીની અંતિમવિધિની પ્રક્રિયાઓ પૂર્ણ થયા બાદ કતારની રાજધાની દોહામાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ફરી એકવાર પરોક્ષ શાંતિ મંત્રણા શરૂ થવાની છે. આ ગરમાયેલા માહોલમાં વિદેશ મંત્રી જયશંકરની આ મુલાકાત યુદ્ધવિરામની વાસ્તવિક સ્થિતિ સમજવા અને યુદ્ધ પછીના પ્રાદેશિક સમીકરણો પર ભારતની પકડ મજબૂત કરવા માટે છે.
ભારતની ચિંતા: ઓઈલ સપ્લાય અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું સંકટ
પશ્ચિમ એશિયાના આ યુદ્ધની સીધી અસર ભારતના સામાન્ય નાગરિકોના ખિસ્સા પર પડી છે. ઈરાન તણાવના કારણે દરિયાઈ માર્ગ ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ (Strait of Hormuz) માંથી થતો વૈશ્વિક સપ્લાય ખોરવાઈ ગયો છે. આ રૂટ પ્રભાવિત થવાને કારણે ભારતમાં આયાત થતા ઓઈલ અને ગેસના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવો આસમાને પહોંચ્યા છે અને દેશમાં ઈંધણ મોંઘું થયું છે. આ ખાડી દેશોમાં લાખોની સંખ્યામાં ભારતીય મૂળના લોકો વસે છે અને કામ કરે છે. તેથી, ભારત પોતાના નિકટના ઉર્જા સંબંધોને સુરક્ષિત રાખવા અને ભારતીય સમુદાયની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે આ દેશોના સર્વોચ્ચ નેતૃત્વ સાથે દ્વિપક્ષીય મંત્રણા કરશે.
ઉલ્લેખનીય છે કે, જયશંકરનો આ પ્રવાસ ખામેનીના અંતિમ સંસ્કારમાં ભારતીય સત્તાવાર પ્રતિનિધિમંડળે હાજરી આપ્યાના તુરંત બાદ થઈ રહ્યો છે, જેમાં બિહારના રાજ્યપાલ લેફ્ટનન્ટ જનરલ સૈયદ અતા હસનૈન અને વિદેશ રાજ્યમંત્રી પવિત્રા માર્ગેરિતા સામેલ હતા.
૧૩ જુલાઈએ અમેરિકામાં મિશન UNSC નો પ્રારંભ
ખાડી દેશોની મુલાકાત પૂર્ણ કર્યા બાદ વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકર ૧૩ જુલાઈએ ન્યૂયોર્ક, અમેરિકા પહોંચશે. અહીં તેમનું મુખ્ય મિશન સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) ના ૨૦store૨૮-૨૯ ના કાર્યકાળ માટે ભારતના સત્તાવાર પ્રચાર અભિયાનની ભવ્ય શરૂઆત કરવાનું છે. ભારત અત્યાર સુધીમાં આઠ વખત (કુલ ૧૬ વર્ષ) વૈશ્વિક સ્તરે UNSC નું અસ્થાયી સભ્ય રહી ચૂક્યું છે, જેમાં છેલ્લો કાર્યકાળ ૨૦૨૧-૨૨ નો હતો.
આ પ્રવાસ એટલા માટે પણ ખાસ છે કારણ કે ભારત જે ૨૦૨૮-૨૯ ના કાર્યકાળ માટે દાવેદારી મજબૂત કરી રહ્યું છે, તે સમયગાળો ૨૦૨૯ માં ભારતમાં યોજાનારી લોકસભા ચૂંટણીના સમય સાથે મેળ ખાશે. ભારત આ મંચ પરથી વૈશ્વિક મજબૂતીનો નવો સંદેશ આપશે.
યુરોપમાં બે દિવસ: ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ (FTA) પર મહોર?
પોતાના પ્રવાસના અંતિમ તબક્કામાં ૧૪ અને ૧૫ જુલાઈએ વિદેશ મંત્રી બેલ્જિયમની રાજધાની બ્રુસેલ્સની મુલાકાત લેશે. અહીં તેઓ ભારત-યુરોપિયન યુનિયન ટ્રેડ એન્ડ ટેક્નોલોજી કાઉન્સિલ (TTC) ની ત્રીજી મહત્વપૂર્ણ બેઠકમાં ભાગ લેશે. આ વર્ષની શરૂઆતમાં જ ભારત અને યુરોપ વચ્ચે મુક્ત વેપાર કરાર (Free Trade Agreement) માટેની લાંબી વાટાઘાટો સત્તાવાર રીતે પૂર્ણ થઈ ગઈ છે.
જોકે, આ કરાર જમીન પર અમલમાં આવે તે પહેલાં યુરોપિયન સંસદ અને સભ્ય દેશો દ્વારા તેની કાનૂની તપાસ અને ઔપચારિક મંજૂરી આપવાની પ્રક્રિયા બાકી છે. જયશંકર યુરોપના પોતાના સમકક્ષો સાથે બેઠક યોજીને આ વ્યાપારી પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવા માટે દબાણ લાવશે, જેથી ભારતીય બજારો અને નિકાસકારોને તેનો તાત્કાલિક લાભ મળી શકે. આ ૧૦ દિવસીય પ્રવાસ વૈશ્વિક મંચ પર ભારતની મજબૂત વિદેશ નીતિ અને વધતા પ્રભુત્વની નવી ગાથા લખશે તેમાં કોઈ શંકા નથી.
