અવકાશમાં ‘સેલ્વેજ ઓપરેશન’: નાસાનું સ્વિફ્ટ બૂસ્ટ મિશન અને ટેલિસ્કોપ બચાવવાની અનોખી પહેલ
અવકાશ વિજ્ઞાનના ઈતિહાસમાં અત્યાર સુધી આપણે સેટેલાઈટ લોન્ચ કરતા જોયા છે, પરંતુ હવે સમય આવી ગયો છે કે સેટેલાઈટને ‘બચાવતા’ પણ શીખીએ. નાસા તેની 22 વર્ષ જૂની ‘સ્વિફ્ટ ઓબ્ઝર્વેટરી’ ને પૃથ્વીના વાતાવરણમાં બળી જવાથી બચાવવા માટે એક સાહસિક અને ઐતિહાસિક ‘રોબોટિક રેસ્ક્યૂ મિશન’ લોન્ચ કરવા જઈ રહ્યું છે. આશરે ₹282 કરોડના ખર્ચે તૈયાર થયેલું આ ‘સ્વિફ્ટ બૂસ્ટ’ મિશન માત્ર એક સેટેલાઈટ બચાવવા પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ તે ભવિષ્યમાં હબલ જેવા વિશાળ ટેલિસ્કોપને બચાવવા માટેના દ્વાર ખોલી રહ્યું છે.
સ્વિફ્ટ ઓબ્ઝર્વેટરી: એક અદભૂત ‘ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડર’
નાસાએ 2004માં ‘સ્વિફ્ટ’ને લોન્ચ કર્યું હતું. તેનું મુખ્ય કામ બ્રહ્માંડમાં થતા ‘ગામા-રે બર્સ્ટ’ (Gamma-ray bursts) ને ટ્રેક કરવાનું છે. આ વિસ્ફોટો એટલા શક્તિશાળી હોય છે કે તે સેકન્ડોમાં આપણા સૂર્યના આખા આયુષ્ય જેટલી ઉર્જા મુક્ત કરી શકે છે. સ્વિફ્ટને માત્ર બે વર્ષના મિશન માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તેણે 22 વર્ષ સુધી અદભૂત સેવા આપી છે. 2018માં આ ટેલિસ્કોપનું નામ બદલીને ‘નીલ ગેહર્લ્સ સ્વિફ્ટ ઓબ્ઝર્વેટરી’ રાખવામાં આવ્યું. આજે પણ આ ટેલિસ્કોપ એટલું કાર્યક્ષમ છે કે તેને ગુમાવવું એ વૈજ્ઞાનિક ક્ષેત્ર માટે એક મોટું નુકસાન સાબિત થઈ શકે તેમ છે.
શા માટે આ મિશન જરૂરી બન્યું?
સ્વિફ્ટ ઓબ્ઝર્વેટરી પૃથ્વીથી 600 કિલોમીટરની ઊંચાઈએ સ્થિત હતી. સામાન્ય રીતે, અવકાશમાં આટલી ઊંચાઈ પર સેટેલાઈટ સુરક્ષિત રહે છે. પરંતુ, છેલ્લા કેટલાક સમયથી સૂર્યની પ્રવૃત્તિમાં ધરખમ વધારો થયો છે. સૂર્યમાંથી નીકળતા ‘સોલર સ્ટોર્મ્સ’ અને રેડિયેશનને કારણે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં ફેલાવો થયો છે. આ વધારાના વાતાવરણીય ઘર્ષણને કારણે સ્વિફ્ટની ભ્રમણકક્ષા (Orbit) ઝડપથી નીચે આવી રહી છે. જો તેને સમયસર ઊંચી કક્ષામાં ધકેલવામાં ન આવે, તો આ વર્ષના અંત સુધીમાં તે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશ કરીને રાખ થઈ જશે.
‘લિન્ક’: સ્પેસનો નવો રોબોટિક મસીહા
આ મિશન માટે ‘કેટાલિસ્ટ સ્પેસ ટેકનોલોજીસ’ નામના સ્ટાર્ટઅપે ‘લિન્ક’ (Link) નામનું એક ઓટોનોમસ સ્પેસક્રાફ્ટ તૈયાર કર્યું છે. આ સ્પેસક્રાફ્ટનું કદ એક નાનકડા રસોડાના ફ્રિજ જેટલું જ છે, પરંતુ તેની ક્ષમતા વિશાળ છે:
રોબોટિક હાથ: લિન્કમાં ત્રણ અત્યાધુનિક રોબોટિક હાથ છે, જેની ટોચ પર લેગો (LEGO) રમકડાં જેવી પકડ છે. આ હાથ 3 ફૂટ સુધી લંબાઈને સ્વિફ્ટ ટેલિસ્કોપને સુરક્ષિત રીતે પકડી લેશે.
આયન એન્જિન: તેમાં ત્રણ શક્તિશાળી આયન એન્જિન છે, જે તેને અવકાશમાં ખૂબ જ ચોકસાઈ સાથે ગતિ કરવામાં મદદ કરશે.
ઝડપી નિર્માણ: નાસાએ ગયા વર્ષે સપ્ટેમ્બરમાં જ કેટાલિસ્ટને આ કામ સોંપ્યું હતું. માત્ર 9 મહિનાના રેકોર્ડ બ્રેકિંગ સમયમાં આ જટિલ રોબોટિક સ્પેસક્રાફ્ટ તૈયાર કરી દેવામાં આવ્યું છે.
મિશનનો પડકાર અને સમયરેખા
આ મિશનની સફળતાની ચાવી તેની ચોકસાઈમાં છે. સ્વિફ્ટ હાલમાં 300 કિલોમીટરથી નીચે જઈ રહ્યું છે. તેને બચાવવા માટે તેને 300 કિમીથી ઉપર હોવું અત્યંત જરૂરી છે. લોન્ચિંગ પછી, ‘લિન્ક’ ને સ્વિફ્ટ સુધી પહોંચતા લગભગ એક મહિનો લાગશે. ત્યારબાદ, તેને પકડીને ફરીથી 600 કિલોમીટરની સુરક્ષિત ઊંચાઈએ પહોંચાડવામાં બે મહિનાનો સમય જશે. નાસાએ તો ફેબ્રુઆરીમાં જ સ્વિફ્ટના તમામ સાધનો બંધ કરી દીધા હતા, જેથી તેનું વજન સ્થિર રહે અને તેને પકડવામાં સરળતા રહે.
આ લોન્ચિંગ માર્શલ આઈલેન્ડ્સથી એક ખાસ કેરિયર પ્લેન દ્વારા કરવામાં આવશે, જે પૃથ્વીના વાતાવરણની બહાર પેગાસસ રોકેટ છોડશે. આ ટેકનિક ઘણી જૂની છે પણ અત્યંત ભરોસાપાત્ર છે.
અંતરિક્ષ સંશોધનમાં એક નવો યુગ
જો આ મિશન સફળ થાય છે, તો તે માત્ર સ્વિફ્ટને જ નહીં બચાવે, પરંતુ તે અંતરિક્ષ વિજ્ઞાન માટે એક નવી બિઝનેસ મોડલ પણ સાબિત થશે. આજે અવકાશમાં હજારો સેટેલાઈટ છે જે કાં તો ખરાબ થઈ ગયા છે અથવા જેમનું ઇંધણ પૂરું થઈ ગયું છે. તે બધા હવે ‘સ્પેસ જંક’ (કચરો) બની રહ્યા છે. જો આપણે સ્પેસમાં સેટેલાઈટને પકડીને ફરીથી કાર્યરત કરી શકીએ, તો ભવિષ્યમાં સેંકડો સેટેલાઈટના કરોડો રૂપિયા બચાવી શકાય તેમ છે.
સીઈઓ ઘોનહી લીના મતે, આ ટેકનોલોજી 36 વર્ષ જૂના ‘હબલ સ્પેસ ટેલિસ્કોપ’ ને બચાવવામાં પણ કામ આવી શકે છે. હબલ પણ સોલર સ્ટોર્મને કારણે પોતાની ઊંચાઈ ગુમાવી રહ્યું છે. જો સ્વિફ્ટ બૂસ્ટ મિશન સફળ રહેશે, તો 2028 સુધી હબલની ઉંમર વધારવાનું સપનું પણ સાકાર થઈ શકશે.
સાવચેતી અને સફળતાનો વિશ્વાસ
નાસા માટે આ એક ‘ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડર’ પ્રોજેક્ટ છે. વૈજ્ઞાનિકો આ મિશનને લઈને ખૂબ જ આશાવાદી છે. સફળતાનો અર્થ એ છે કે આપણે માનવજાતની સ્પેસ રિસોર્સ જાળવવાની ક્ષમતામાં અનેકગણો વધારો કર્યો છે. આ મિશન એ સાબિત કરશે કે રોબોટિક્સ અને સ્પેસ એન્જિનિયરિંગના જોડાણથી અશક્ય કામોને પણ શક્ય બનાવી શકાય છે.
આજની આ ટેકનોલોજીકલ દુનિયામાં, જ્યાં આપણે નવી વસ્તુઓ બનાવવા પાછળ દોડી રહ્યા છીએ, ત્યાં જૂની વસ્તુઓને સાચવવાની અને તેને નવું જીવન આપવાની આ પહેલ ખરેખર પ્રશંસનીય છે. જો બધું યોજના મુજબ ચાલ્યું, તો સ્વિફ્ટ ટેલિસ્કોપ આવનારા પાંચ વર્ષ સુધી બ્રહ્માંડના રહસ્યો આપણી સામે ઉકેલતું રહેશે.
