જો સંતાનોને આ એક ગુણ નહીં આપો, તો સમાજમાં હંસો વચ્ચે બગલા જેવી થશે સ્થિતિ
ભારતીય ઇતિહાસના સૌથી મહાન ફિલોસોફર, અર્થશાસ્ત્રી અને કુશળ રાજદ્વારી આચાર્ય ચાણક્યએ પોતાના પ્રખ્યાત ગ્રંથ ‘નીતિ શાસ્ત્ર’ માં માનવ જીવનના દરેક નાના-મોટા પાસાઓ પર બહુ જ ઊંડાણપૂર્વક પ્રકાશ પાડ્યો છે. આચાર્ય ચાણક્યની નીતિઓ ક્યારેક સાંભળવામાં થોડી કઠોર, કડવી અને વ્યવહારમાં મુશ્કેલ જરૂર લાગે છે, પરંતુ જે વ્યક્તિ પોતાના જીવનમાં આ વિચારોને ઉતારે છે તેનો વિજય નિશ્ચિત બને છે. ચાણક્ય નીતિ વ્યક્તિને માત્ર સફળતાના શિખરે જ નથી પહોંચાડતી, પરંતુ તેને એક સારો માણસ બનવામાં પણ મદદ કરે છે. નીતિ શાસ્ત્રમાં વડીલો, બાળકો, દુશ્મનો, મિત્રો અને સંપત્તિના સંચય અંગે અદભુત વાતો કહેવામાં આવી છે. આ કડીમાં આચાર્યએ એક શ્લોક દ્વારા માતા-પિતા અને સંતાનો વચ્ચેના પવિત્ર સંબંધ અને વાલીઓની નૈતિક ફરજો વિશે અત્યંત ચોંકાવનારી પણ સાચી વાત કહી છે. તેમણે એવી પરિસ્થિતિઓ વર્ણવી છે જ્યારે ખુદ જન્મ આપનાર માતા-પિતા જ પોતાના બાળકના સૌથી મોટા શત્રુ બની જાય છે.
શ્લોક અને તેનો ગૂઢ અર્થ
સંતાનોના શિક્ષણ પ્રત્યે બેદરકાર રહેતા માતા-પિતાને જાગૃત કરવા માટે આચાર્ય ચાણક્યએ આ શ્લોક કહ્યો છે:
‘માતા શત્રુઃ પિતા વૈરી, યેન બાલો ન પાઠિતઃ।
ન શોભતે સભામધ્યે, હંસમધ્યે બકો યથા ॥’
આ શ્વોકનો અત્યંત સરળ અને માર્મિક અર્થ એ છે કે, જે માતા-પિતા પોતાના બાળકોને યોગ્ય શિક્ષણ, જ્ઞાન અને સંસ્કાર આપતા નથી, તેઓ વાસ્તવમાં પોતાના જ સંતાનોના કટ્ટર દુશ્મન સમાન છે. તેનું કારણ એ છે કે જે બાળક ભણતો નથી, જેની પાસે જ્ઞાનની મૂડી નથી, તે જ્યારે મોટો થઈને વિદ્વાનો, બુદ્ધિજીવીઓ કે પ્રતિષ્ઠિત લોકોની સભામાં બેસે છે ત્યારે તેને ત્યાં ક્યારેય આદર કે સન્માન મળતું નથી. ઉલટાનું, જ્ઞાનના અભાવે સમાજમાં તેની હાસી ઉડે છે અને તેનો અનાદર થાય છે. ચાણક્ય બહુ જ સુંદર ઉદાહરણ આપતા કહે છે કે, જેમ હંસોના સુંદર અને પવિત્ર ટોળાની વચ્ચે એક બગલો આવીને બેસી જાય તો તે ક્યારેય હંસ નથી બની શકતો અને તુરંત ઓળખાઈ જાય છે, બરાબર તેવી જ રીતે જ્ઞાની લોકોની વચ્ચે અજ્ઞાની કે અભણ વ્યક્તિ હંમેશા ઉપેક્ષાનો ભોગ બને છે.
શ્લોકનો સાચો સાર અને વાલીઓની ફરજ
આચાર્ય ચાણક્ય સ્પષ્ટ માને છે કે આ દુનિયામાં કોઈ પણ મનુષ્ય જન્મથી જ બધું શીખીને કે શિક્ષિત થઈને નથી આવતો. આ પૃથ્વી પર આવ્યા પછી યોગ્ય વાતાવરણ અને શિક્ષણ દ્વારા જ તેનો બૌદ્ધિક વિકાસ થાય છે. કુદરતે બધા જ માણસોને સરખો દેખાવ, શરીર અને આંખ-કાન આપ્યા છે, પરંતુ એક માણસને બીજા માણસથી અલગ અને શ્રેષ્ઠ બનાવતી એકમાત્ર વસ્તુ તેની બુદ્ધિ, તેનું જ્ઞાન અને તેના સંસ્કાર છે. બાહ્ય સુંદરતા ગમે તેટલી હોય, પણ જો અંદર જ્ઞાનનો દીવો ન પ્રગટ્યો હોય તો બધું નકામું છે. જેમ બગલો પોતાનો રંગ સફેદ હોવા છતાં હંસ જેવી ગરિમા મેળવી શકતો નથી, તેમ ભણેલા-ગણેલા સજ્જનોની વચ્ચે અશિક્ષિત વ્યક્તિ ક્યારેય માનભેર ઊભી રહી શકતી નથી. તેથી, દુનિયાના દરેક માતા-પિતાની એ પરમ ફરજ છે કે તેઓ પોતાના મોજશોખ ઓછા કરીને પણ પોતાના બાળકોને ઉચ્ચ શિક્ષણ અપાવે, જેથી ભવિષ્યમાં તેઓ ગર્વથી સમાજમાં માથું ઊંચું કરીને જીવી શકે.
સંતાન ઉછેરમાં શિસ્તનું મહત્વ
માત્ર શાળાનું શિક્ષણ જ પૂરતું નથી, પરંતુ બાળકના ચારિત્ર્ય નિર્માણ માટે ઘરમાં કેવું વાતાવરણ હોવું જોઈએ તે અંગે આચાર્યએ બીજો એક શ્લોક ટાંક્યો છે:
લાલનાદ્ બહવો દોષાસ્તાડનાદ્ બહવો ગુણાઃ।
તસ્માત્પુત્રં ચ શિષ્યં ચ તાડયેન્ન તુ લાલયેત્ ॥
આ શ્લોક દ્વારા ચાણક્ય આજના વાલીઓને ‘ઓવરપેરેન્ટિંગ’ અથવા અતિશય લાડ-પ્યારના નુકસાન સમજાવે છે. તેમનો કહેવાનો અર્થ છે કે, સંતાનો કે શિષ્યોને હદ કરતાં વધુ લાડ લડાવવાથી, તેમની દરેક સાચી-ખોટી જીદ પૂરી કરવાથી તેમનામાં ઘણી ખરાબ ટેવો, અહંકાર અને દુર્ગુણો ઘર કરી જાય છે. તેનાથી વિપરીત, જ્યારે બાળક કોઈ ભૂલ કરે ત્યારે તેને પ્રેમથી વઢવું, સજા કરવી કે શિસ્તના પાઠ ભણાવવા ખૂબ જ જરૂરી છે. આ કડકાઈ બાળકની અંદર સારા ગુણોનો વિકાસ કરવામાં મદદ કરે છે. આચાર્યના મતે, વડીલોએ ક્યારેય પણ બાળકોની ભૂલો પર પડદો ન નાખવો જોઈએ. સંતાન પ્રત્યેનો સાચો પ્રેમ એ નથી કે તમે તેને દરેક ખોટા કામની છૂટ આપો, પરંતુ સાચો પ્રેમ એ છે કે તમે તેને સમયસર અટકાવો અને સાચો રસ્તો બતાવો.
