હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં તેલ ટેન્કરો પર હુમલા અને યુએસ પ્રતિબંધો બાદ ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં ૩% નો મોટો ઉછાળો
આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ફરી એકવાર ઉર્જા સંકટના વાદળો ઘેરાવા લાગ્યા છે અને કાચા તેલ એટલે કે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવોમાં અચાનક તીવ્ર ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. આ વૈશ્વિક ભડકા પાછળનું સૌથી મોટું અને ત્વરિત કારણ મહાસત્તા અમેરિકા દ્વારા ઈરાન વિરુદ્ધ લેવાયેલો એક અત્યંત કડક રાજદ્વારી નિર્ણય માનવામાં આવે છે. યુએસ ટ્રેઝરી ડિપાર્ટમેન્ટે ૨૧ જૂને જારી કરેલું તે વિશેષ જનરલ લાઇસન્સ તાત્કાલિક અસરથી રદ કરી દીધું છે, જેના હેઠળ ઈરાનને મર્યાદિત માત્રામાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પોતાના તેલનું વેચાણ કરવાની છૂટ આપવામાં આવી હતી. અમેરિકાના આ આકરા પગલાના કારણે વૈશ્વિક તેલ બજારમાં સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ જવાની અને તેલનો પુરવઠો મોટા પ્રમાણમાં ઘટી જવાની આશંકાઓ તીવ્ર બની છે. પરિણામે વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદવા માટે હોબાળો મચી ગયો છે અને ભાવો આસમાને પહોંચી ગયા છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં મધ્ય-રાત્રિના હુમલાઓએ ચિંતા બમણી કરી
અમેરિકાનો આ સખત આર્થિક નિર્ણય એવા સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે પશ્ચિમ એશિયામાં ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ ઓલરેડી ચરમસીમા પર છે. વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને સંવેદનશીલ તેલ માર્ગોમાંથી એક ગણાતા ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ (Strait of Hormuz) માં તાજેતરમાં જ ત્રણ મોટા કમર્શિયલ તેલ ટેન્કરો પર અજ્ઞાત હુમલા કરવામાં આવ્યા હતા. આ દરિયાઈ માર્ગેથી દુનિયાભરના કુલ તેલ પુરવઠાનો બહુ મોટો હિસ્સો પસાર થાય છે, તેથી આ ઘટનાએ વૈશ્વિક ઉર્જા બજારના શ્વાસ અધ્ધર કરી દીધા છે. મધ્ય-પૂર્વના પ્રભાવશાળી દેશો જેવા કે કતાર, સાઉદી અરેબિયા અને બહેરીને આ આંતરરાષ્ટ્રીય ટેન્કર હુમલાઓની આકરા શબ્દોમાં નિંદા કરી છે. આ દેશોએ વૈશ્વિક અર્થતંત્રને બચાવવા માટે આ દરિયાઈ માર્ગો પર વેપારની સલામતી સુનિશ્ચિત કરવા આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને તાકીદની અપીલ કરી છે. બજારના નિષ્ણાતો માને છે કે જો આ વિસ્તારમાં તણાવ વધુ ઉગ્ર બનશે તો આગામી દિવસોમાં વૈશ્વિક તેલ પુરવઠો સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ શકે છે.
બ્રેન્ટ ક્રૂડ અને યુએસ ડબ્લ્યુટીઆઈ (WTI) માં જોરદાર ઉછાળો
આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં સર્જાયેલી આ ગંભીર અનિશ્ચિતતા અને યુદ્ધના ભયની સીધી અસરો કોમોડિટી માર્કેટમાં તેલના ભાવો પર સ્પષ્ટપણે જોવા મળી રહી છે. મંગળવારે વૈશ્વિક ટ્રેડિંગ સત્ર બંધ થયું ત્યારે બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવમાં સીધો ૩ ટકાથી વધુનો તોતિંગ વધારો નોંધાયો હતો. બ્રેન્ટ ક્રૂડનો ભાવ પ્રતિ બેરલ ૧.૮૭ ડોલર મોંઘો થઈને ૭૬.૦૩ ડોલરની સપાટી પર પહોંચી ગયો હતો. બીજી તરફ, ઈરાન સામે અમેરિકા દ્વારા આગામી સમયમાં સંભવિત લશ્કરી કાર્યવાહી થઈ શકે છે તેવા અહેવાલો વહેતા થતાં જ યુએસ ક્રૂડ ઓઇલ એટલે કે ડબ્લ્યુટીઆઈ (WTI) ક્રૂડની કિંમતો પણ ૩ ટકાથી વધુ ઉછળીને પ્રતિ બેરલ ૭૨.૬૫ ડોલર પર બંધ થઈ હતી. આ આંકડા દર્શાવે છે કે બજાર અત્યારે માત્ર અટકળો અને ભયના આધારે પ્રતિક્રિયા આપી રહ્યું છે.
ભારત જેવા આયાતકાર દેશો પર શું થશે અસર?
આર્થિક વિશ્લેષકોનું સ્પષ્ટપણે માનવું છે કે જો આગામી દિવસોમાં પશ્ચિમ એશિયાનો આ વિવાદ શાંત નહીં થાય અને તેલ પુરવઠા અંગેની અસ્પષ્ટતા ચાલુ રહેશે, તો કાચા તેલના ભાવ ટૂંક સમયમાં જ ૮૦ ડોલર પ્રતિ બેરલની સપાટીને પણ વટાવી શકે છે. જો આવું થશે, તો તેની સીધી નકારાત્મક અસર વિશ્વભરમાં પેટ્રોલ, ડીઝલ, એલપીજી અને અન્ય પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનોની કિંમતો પર પડશે.
આ આખી પરિસ્થિતિ ભારત જેવા વિશાળ દેશ માટે અત્યંત ચિંતાજનક છે, કારણ કે ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું અંદાજે ૮૫ ટકા જેટલું ક્રૂડ ઓઇલ વિદેશોમાંથી આયાત કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલ મોંઘું થવાથી ભારતનું આયાત બિલ (Import Bill) અચાનક ખૂબ વધી જશે, જે દેશના ચાલુ ખાતાની ખાધ પર દબાણ લાવશે. આ ઉપરાંત, ઇંધણના ભાવ વધવાથી દેશમાં ટ્રાન્સપોર્ટેશન મોંઘું થશે, જેના લીધે જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓના ભાવ વધશે અને ફુગાવા (Inflation) નો દર ફરી બેકાબૂ બની શકે છે. હાલમાં સમગ્ર વિશ્વના રોકાણકારો અને આર્થિક બજારો યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, ઈરાન અને મધ્ય-પૂર્વની પળેપળ બદલાતી પરિસ્થિતિ પર ખૂબ જ બારીકાઈથી નજર રાખી રહ્યા છે.
