ચોમાસામાં પાચનતંત્ર કેમ નબળું પડે છે? આ સમસ્યાથી બચવાના અસરકારક ઉપાયો
વરસાદની ઋતુનું આગમન ગરમીથી રાહત આપે છે, ચારે બાજુ હરિયાળી ફેલાવે છે અને વાતાવરણને રમણીય બનાવે છે. પરંતુ આ મોસમ પોતાની સાથે કેટલીક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ પણ લઈને આવે છે. ચોમાસું બેસતાની સાથે જ ઘણા લોકોને પાચનતંત્રની સમસ્યાઓ, જેમ કે અપચો, ગેસ, એસિડિટી અને ફૂડ પોઈઝનિંગની ફરિયાદો શરૂ થઈ જાય છે. લોકો ઘણીવાર વિચારે છે કે આ સીઝનમાં તેમનું પાચનતંત્ર આપોઆપ નબળું પડી જાય છે, પરંતુ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે તેની પાછળ ઘણા વૈજ્ઞાનિક અને જીવનશૈલી સંબંધિત કારણો જવાબદાર છે.
વાતાવરણમાં ભેજ અને પાચન પર તેની અસર
ચોમાસા દરમિયાન હવામાં ભેજનું પ્રમાણ ખૂબ વધી જાય છે. આ ભેજ માત્ર પરસેવો લાવવાનું કામ નથી કરતું, પરંતુ તે શરીરની ચયાપચયની પ્રક્રિયા (Metabolism) પર પણ સીધી અસર કરે છે. ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજિસ્ટના જણાવ્યા અનુસાર, ભેજવાળા વાતાવરણમાં શરીરનું પાચનતંત્ર સામાન્ય દિવસો કરતાં ધીમું પડી જાય છે. આ કારણે આપણે સામાન્ય ખોરાક લઈએ તો પણ તે પચવામાં વધુ સમય લે છે. પરિણામે, પેટ ભારે લાગવું, પેટ ફૂલી જવું (Bloating) અને ગેસ થવો જેવી સમસ્યાઓ સામાન્ય બની જાય છે.
આહાર અને ખોટી આદતોનું યોગદાન
આપણે બધા જાણીએ છીએ કે વરસાદ પડે એટલે ગરમ ચા સાથે પકોડા, સમોસા, કચોરી કે મસાલેદાર વાનગીઓ ખાવાની ઈચ્છા થવી સ્વાભાવિક છે. પરંતુ આ જ આદત પાચનતંત્ર માટે દુશ્મન સાબિત થાય છે. તળેલો અને મસાલેદાર ખોરાક પચવામાં ભારે હોય છે, જે ચોમાસાના ધીમા પાચન દર સાથે મેળ ખાતા નથી. આનાથી એસિડિટી વધે છે અને એસિડ રિફ્લક્સ (છાતીમાં બળતરા) જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે. જ્યારે આહારમાં તેલ અને મસાલાનું પ્રમાણ વધુ હોય, ત્યારે પાચનતંત્ર વધુ દબાણ હેઠળ આવી જાય છે, જે લાંબા ગાળે પાચનશક્તિને નબળી બનાવે છે.
દૂષિત પાણી અને ખોરાકનું જોખમ
ચોમાસામાં ચેપ ફેલાવાનું સૌથી મોટું કારણ પાણી અને ખોરાકની સ્વચ્છતા છે. વરસાદનું પાણી ઘણીવાર ગટર કે દૂષિત સ્ત્રોતો સાથે ભળી જાય છે, જે પીવાના પાણીના પાઈપલાઈનમાં પણ આવી શકે છે. આ દૂષિત પાણીમાં બેક્ટેરિયા, વાયરસ અને પરોપજીવીઓ ઝડપથી વિકસે છે. શાકભાજી અને ફળો જો યોગ્ય રીતે ધોવામાં ન આવે, તો તે પણ ચેપનું કારણ બને છે. આ જ કારણ છે કે આ ઋતુમાં ઝાડા, ઉલટી અને ટાઈફોઈડ જેવા જઠરાંત્રિય ચેપના કેસ વધી જાય છે. બહારનું ખુલ્લું ખાવાનું ખાવાથી ફૂડ પોઈઝનિંગનું જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે.
પાચનતંત્રને સ્વસ્થ રાખવાના સરળ ઉપાયો
તાજો અને ઘરનો ખોરાક: આ સીઝનમાં હંમેશા તાજો બનાવેલો ખોરાક જ ખાવો. વાસી ખોરાક બિલકુલ ન લેવો, કારણ કે તેમાં બેક્ટેરિયા ઝડપથી વધે છે.
પાણીનું શુદ્ધિકરણ: પાણી હંમેશા ઉકાળીને અથવા ફિલ્ટર કરીને જ પીવો. વરસાદમાં પાણીની શુદ્ધતામાં બાંધછોડ ન કરવી.
શાકભાજી અને ફળો: શાકભાજી અને ફળોને વાપરતા પહેલા તેને ગરમ પાણીથી કે મીઠાવાળા પાણીથી સારી રીતે સાફ કરો.
હળવો ખોરાક: શક્ય હોય ત્યાં સુધી સુપાચ્ય ખોરાક લો. મગની દાળ, ખીચડી, સૂપ અને બાફેલા શાકભાજી પાચનતંત્રને આરામ આપે છે.
સાત્વિક આહાર: તળેલા અને વધુ મસાલેદાર ખોરાકને ટાળો અથવા તેનું પ્રમાણ મર્યાદિત રાખો.
ક્યારે ડૉક્ટરને મળવું જરૂરી છે?
ઘણીવાર આપણે સામાન્ય પેટની સમસ્યા સમજીને તેને નજરઅંદાજ કરી દઈએ છીએ. પરંતુ જો તમને સતત ઝાડા, વારંવાર ઉલટી, તીવ્ર પેટમાં દુખાવો, મળમાં લોહી કે ડિહાઈડ્રેશન (શરીરમાં પાણી ઘટી જવું) જેવા લક્ષણો દેખાય, તો તેને હળવાશમાં ન લો. આ કોઈ ગંભીર ઈન્ફેક્શનના સંકેત હોઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં તાત્કાલિક નિષ્ણાત ડૉક્ટરની સલાહ લેવી હિતાવહ છે.
