મનોચિકિત્સકે ખોલ્યું ઓવરથિંકિંગનું રહસ્ય, જેને તમે બુદ્ધિમત્તા સમજો છો તે વાસ્તવમાં માનસિક થાકનું મુખ્ય કારણ છે
આજના દોડધામભર્યા યુગમાં મોટાભાગના લોકો એક અદ્રશ્ય અને શાંત માનસિક બીમારીનો સામનો કરી રહ્યા છે, જેને આપણે ‘ઓવરથિંકિંગ’ અથવા વધુ પડતું વિચારવું કહીએ છીએ. શું તમારી સાથે પણ ક્યારેય એવું બને છે કે રાત્રે સૂતી વખતે, સવારે જાગતી વખતે કે ઓફિસમાં કામ કરતી વખતે કોઈ એક જ ભૂતકાળની ભૂલ, કોઈ જૂનો નિર્ણય કે ભવિષ્યની ચિંતા તમારા મનમાં સતત ઘુમરાતી રહે છે? ઘણા લોકો એવા ભ્રમમાં જીવતા હોય છે કે વણબનેલી ઘટનાઓ વિશે સતત અને ઊંડાણપૂર્વક વિચારવાથી તેઓ દરેક આગામી સમસ્યાનો ઉકેલ શોધી લેશે અને બધું જ તેમના અંકુશમાં આવી જશે. પરંતુ, મનોવિજ્ઞાનનું કડવું સત્ય એ છે કે વધુ પડતું વિચારવું ક્યારેય કોઈ મુશ્કેલીનો સચોટ ઉકેલ આપતું નથી. તેના બદલે તે માનવીને અંદરથી તોડી નાખે છે અને માનસિક થાક, તણાવ તેમજ ડિપ્રેશન તરફ ધકેલે છે.
જાણીતા મનોચિકિત્સક, લાઇફ કોચ અને ‘ગેટવે ઓફ હીલિંગ’ ના સ્થાપક ડૉ. ચાંદની તુગ્નૈતના મતે, ઓવરથિંકિંગ એ આપણી કોઈ સમસ્યા ઉકેલવાની ક્ષમતા કે બુદ્ધિમત્તાની નિશાની બિલકુલ નથી. આ માત્ર મગજની એક એવી આદત છે જેને જો સમયસર ઓળખી લેવામાં આવે, તો કેટલીક સાયકોલોજિકલ પદ્ધતિઓ દ્વારા તેને ખૂબ જ સરળતાથી નિયંત્રિત કરી શકાય છે.
ઓવરથિંકિંગ અને પ્રોબ્લેમ સોલ્વિંગ વચ્ચેનો મોટો તફાવત
આપણે ઘણીવાર વધુ પડતા વિચારોને આપણી જવાબદારી કે ગંભીરતા સમજી બેસીએ છીએ. ડૉ. ચાંદની સમજાવે છે કે જે લોકો ઓવરથિંકિંગ કરે છે, તેઓ આવું જાણીજોઈને નથી કરતા. વાસ્તવમાં તેમનું અર્ધજાગ્રત મન એવું માની લે છે કે ભવિષ્યમાં આવનારી દરેક સંભવિત ખરાબ પરિસ્થિતિની અગાઉથી કલ્પના કરી લેવી એ પોતાની જાતને સુરક્ષિત રાખવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે.
પરંતુ અહીં જ મોટી ભૂલ થાય છે. ખરી સમસ્યાનું નિવારણ (Problem Solving) હંમેશા આપણને સકારાત્મક પગલાં ભરીને જીવનમાં આગળ ધપાવે છે, જ્યારે ઓવરથિંકિંગ આપણને નકારાત્મકતાના એક એવા ચક્રવ્યૂહમાં ફસાવી દે છે જ્યાંથી કોઈ નવો રસ્તો મળતો નથી અને માણસ એક જ જગ્યાએ અટવાઈ જાય છે. આ પરિસ્થિતિમાં વ્યક્તિ કોઈ ચોક્કસ નિષ્કર્ષ પર પહોંચ્યા વિના માત્ર જૂની વાતોનું વાગોળણ કર્યા કરે છે, જેનાથી મગજની ઉર્જા નકામી વેડફાય છે.
મનને ઓવરથિંકિંગના ચક્રમાંથી બહાર કાઢવાના ૩ સરળ ઉપાયો
જો તમે પણ આ આદતથી પરેશાન છો, તો મનોચિકિત્સકો દ્વારા સૂચવવામાં આવેલા આ ત્રણ પ્રેક્ટિકલ સ્ટેપ્સ તમારા જીવનમાં મોટો સકારાત્મક બદલાવ લાવી શકે છે:
૧. ચિંતા કરવા માટે ‘થિંકિંગ ટાઇમ’ નક્કી કરો: જો કોઈ વિષય કે સમસ્યા તમને સતત પરેશાન કરી રહી હોય, તો આખો દિવસ તેનો બોજ મગજ પર રાખવાને બદલે દિવસ દરમિયાન માત્ર ૧૫ થી ૨૦ મિનિટનો એક ચોક્કસ સમય ફાળવો. આ સમય દરમિયાન જ તે વિષય પર શાંતિથી વિચારો અને સંભવિત ઉકેલો ડાયરીમાં લખો. જેવો એ સમય પૂરો થાય, કે તરત જ તે વિચારને ત્યાં જ છોડી દઈને તમારા અન્ય દૈનિક કાર્યો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.
૨. તમારી જાતને એક જાદુઈ પ્રશ્ન પૂછો: ઓવરથિંકિંગનું મૂળ કારણ મોટે ભાગે એવી ઘટનાઓ હોય છે જે ક્યારેય બનવાની જ નથી હોતી. જ્યારે પણ મન ડરવા લાગે, ત્યારે પોતાની જાતને અટકાવીને એક સવાલ પૂછો: “શું આ ઘટના ખરેખર અત્યારે મારી સામે ઘટી રહી છે, કે પછી હું માત્ર મારા મનમાં તેની કલ્પના કરીને ડરી રહ્યો છું?” આ એક પ્રશ્ન તમારા મગજને કાલ્પનિક ભ્રમમાંથી મુક્ત કરીને વર્તમાન સમયની વાસ્તવિકતા સાથે જોડી દેશે.
૩. શરીરને શારીરિક રીતે સક્રિય રાખો: જ્યારે મન વિચારોથી ભરાઈ જાય, ત્યારે તેને શાંત કરવાનો સૌથી ઉત્તમ માર્ગ શારીરિક પ્રવૃત્તિ છે. ઊભા થઈને થોડીવાર ખુલ્લી હવામાં વોકિંગ કરવા જાવ, હળવી કસરત કરો અથવા ઘરની સાફ-સફાઈ અને રસોઈ જેવા કામોમાં વ્યસ્ત થઈ જાવ. જ્યારે તમે તમારા શરીરને કોઈ કામમાં લગાવો છો, ત્યારે મગજની નર્વસ સિસ્ટમ આપોઆપ શાંત થવા લાગે છે અને વિચારોનો વેગ ધીમો પડી જાય છે.
છેલ્લે એ યાદ રાખવું ખૂબ જ જરૂરી છે કે આપણા મગજમાં આવતો દરેક વિચાર સો ટકા સાચો કે વાસ્તવિક હોય તે જરૂરી નથી. મન ક્યારે સમસ્યાનો ઉકેલ શોધી રહ્યું છે અને ક્યારે તે એકની એક નકારાત્મક વાર્તા વારંવાર રીપીટ કરી રહ્યું છે, તે ઓળખતા શીખો. હકીકતો પર જીવવાનું શરૂ કરશો તો મન આપોઆપ હળવું અને પ્રફુલ્લિત રહેશે.
