મગજને આપશે ખાસ સિગ્નલ! જાણો કઈ રીતે ‘વેગસ નર્વ ઇમ્પ્લાન્ટ’ ગંભીરથી ગંભીર માનસિક રોગને મૂળમાંથી કરશે સાજો
આજના ઝડપી યુગમાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય (Mental Health) એક મોટો પડકાર બની ગયું છે. ખાસ કરીને જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ગંભીર ડિપ્રેશન (Depression) નો શિકાર બને છે અને તેના પર સામાન્ય દવાઓ કે થેરાપીની પણ કોઈ અસર થતી નથી, ત્યારે સ્થિતિ અત્યંત ગંભીર બની જાય છે. મેડિકલ સાયન્સની ભાષામાં આને ‘ટ્રીટમેન્ટ-રેઝિસ્ટન્ટ ડિપ્રેશન’ (Treatment-Resistant Depression) કહેવામાં આવે છે. પરંતુ હવે આવા લાચાર દર્દીઓ માટે વિજ્ઞાને એક ચમત્કારિક રસ્તો શોધી કાઢ્યો છે.
એક મોટા વૈજ્ઞાનિક ક્લિનિકલ ટ્રાયલ અનુસાર, શરીરમાં બેસાડવામાં આવતું એક નાનું ઉપકરણ (Implanted Device) જે ‘વેગસ નર્વ’ (Vagus Nerve) ને ઉત્તેજિત કરે છે, તે ગંભીર ડિપ્રેશનથી પીડાતા લોકોને લાંબા ગાળાની અને મોટી રાહત આપી શકે છે. ‘ઇન્ટરનેશનલ જર્નલ ઓફ ન્યુરોસાઇકોફાર્માકોલોજી’ (International Journal of Neuropsychopharmacology) માં પ્રકાશિત થયેલા આ સંશોધનના પરિણામો દર્શાવે છે કે જે દર્દીઓ પર આ સારવારની હકારાત્મક અસર થઈ, તેમના ડિપ્રેશનના લક્ષણો, જીવનની ગુણવત્તા અને દૈનિક કામકાજ કરવાની ક્ષમતામાં ઓછામાં ઓછા બે વર્ષ સુધી સતત સુધારો નોંધાયો હતો. સૌથી આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે સારવાર મેળવનારા ૨૦% થી વધુ દર્દીઓ (૩૯ દર્દીઓ) બે વર્ષ પછી સંપૂર્ણપણે સામાન્ય થઈ ગયા હતા (Remission), એટલે કે તેમના લક્ષણો એટલા સુધરી ગયા હતા કે તેઓ સામાન્ય લોકોની જેમ રોજિંદી જિંદગી જીવવા લાગ્યા હતા.
વોશિંગ્ટન યુનિવર્સિટીના ‘ટ્રીટમેન્ટ રેઝિસ્ટન્ટ મૂડ ડિસઓર્ડર્સ સેન્ટર’ ના ડાયરેક્ટર અને પ્રોફેસર ચાર્લ્સ કોનવેએ આ અંગે ભારે આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરતા જણાવ્યું હતું કે, “અમે પોતે પણ ચોંકી ગયા હતા કે દર પાંચમાંથી એક દર્દી બે વર્ષના અંતે ડિપ્રેશનના લક્ષણોથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત થઈ ગયો હતો. આ પ્રકારના દર્દીઓ માટે આ એક બહુ મોટી સિદ્ધિ છે.”
ડિપ્રેશન: વિશ્વ અને સમાજ માટે એક અદ્રશ્ય બોજ
ડિપ્રેશન કેટલી ગંભીર અને જાહેર જીવનને પ્રભાવિત કરતી બીમારી છે તેનો અંદાજ તાજેતરમાં જ અમેરિકાના રિપબ્લિકન નેતા ટોમ કીન જુનિયર (Tom Kean Jr.) ના કિસ્સા પરથી લગાવી શકાય છે. તેમણે જાહેરમાં સ્વીકાર્યું કે તેઓ ડિપ્રેશનથી પીડાઈ રહ્યા છે, જેના કારણે તેઓ છેલ્લા ૧૦૦ થી વધુ દિવસોથી જાહેર જીવન અને કામકાજથી દૂર હતા.
સમગ્ર વિશ્વમાં આ સ્થિતિ સામાન્ય બની રહી છે. એક અંદાજ મુજબ, આશરે ૨૦% વયસ્કો તેમના જીવનકાળ દરમિયાન ક્યારેક ને ક્યારેક ગંભીર ડિપ્રેશનનો અનુભવ કરે છે. જો કે, મોટાભાગના લોકો એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ અથવા સાયકોથેરાપી (કાઉન્સિલિંગ) થી સાજા થઈ જાય છે, પરંતુ દર ત્રણમાંથી એક દર્દી એવો હોય છે જે ‘ટ્રીટમેન્ટ-રેઝિસ્ટન્ટ ડિપ્રેશન’ નો શિકાર બને છે. આ એવી અવસ્થા છે જેમાં બજારની કોઈ સામાન્ય દવા, ગોળી કે થેરાપી દર્દીને રાહત આપી શકતી નથી.
ઇતિહાસના સૌથી ગંભીર દર્દીઓ પર કરાયો આ ખાસ અભ્યાસ
આ સંશોધન સામાન્ય ડિપ્રેશન ધરાવતા લોકો પર નહોતું કરવામાં આવ્યું, પરંતુ તેવા દર્દીઓ પર કરવામાં આવ્યું હતું જેઓ આશા ખોઈ ચૂક્યા હતા. વોશિંગ્ટન યુનિવર્સિટી સ્કૂલ ઓફ મેડિસિન દ્વારા સંચાલિત ‘RECOVER’ નામના આ ક્લિનિકલ ટ્રાયલમાં અમેરિકાના ૮૪ અલગ-અલગ કેન્દ્રો પરથી લગભગ ૫૦૦ દર્દીઓને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. આ દર્દીઓની સરેરાશ સ્થિતિ નીચે મુજબની ભયાનક હતી:
-
તેઓ સરેરાશ ૨૯ વર્ષથી ડિપ્રેશનમાં જીવી રહ્યા હતા.
-
તેઓએ અગાઉ સરેરાશ ૧૩ જેટલી અલગ-અલગ સારવારો કરાવી હતી, જે તમામ નિષ્ફળ સાબિત થઈ હતી.
-
તેઓએ ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્સિવ થેરાપી (ECT – જે સામાન્ય ભાષામાં મગજને અપાતો શોક કહેવાય છે) અને ટ્રાન્સક્રેનિયલ મેગ્નેટિક સ્ટિમ્યુલેશન (TMS) જેવી અત્યંત અદ્યતન સારવારો પણ કરાવી લીધી હતી, છતાં કોઈ ફાયદો થયો નહોતો.
-
આમાંથી ત્રણ-ચતુર્થાંશ (૭૫%) દર્દીઓની હાલત એટલી ખરાબ હતી કે તેઓ કોઈ નોકરી કે કામ કરવા માટે સક્ષમ જ નહોતા.
પ્રોફેસર કોનવેના જણાવ્યા મુજબ, “અમારું માનવું છે કે આ ટ્રાયલમાં સામેલ દર્દીઓ અત્યાર સુધીના કોઈપણ ક્લિનિકલ ટ્રાયલમાં અભ્યાસ કરાયેલા સૌથી વધુ બીમાર અને લાચાર દર્દીઓ હતા. આવા દર્દીઓ માટે અસરકારક સારવાર શોધવી એ સમયની કટોકટી હતી, કારણ કે તેમની પાસે અન્ય કોઈ વિકલ્પ બચ્યો નહોતો. આ પ્રકારની કાયમી અને અક્ષમ કરી દેતી બીમારીમાં, જો સારવારથી થોડી પણ રાહત મળે તો દર્દીની આખી જિંદગી બદલાઈ જાય છે. અને વેગસ નર્વ સ્ટિમ્યુલેશનની મદદથી આ લાભ લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે.”
આ વેગસ નર્વ ઇમ્પ્લાન્ટ સિસ્ટમ કઈ રીતે કામ કરે છે?
આ પ્રક્રિયામાં ‘લિવાનોવા યુએસએ’ (LivaNova USA, Inc.) કંપની દ્વારા ઉત્પાદિત ‘VNS થેરાપી સિસ્ટમ’ નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ટેકનોલોજીમાં પેસમેકર જેવા કદનું એક નાનું ડિવાઇસ સર્જરી દ્વારા દર્દીની છાતીના ભાગે ત્વચાની અંદર ફિટ કરવામાં આવે છે. આ ડિવાઇસમાંથી એક પાતળો વાયર ગળાના ભાગમાં આવેલી ડાબી ‘વેગસ નર્વ’ (Vagus Nerve) સાથે જોડવામાં આવે છે. વેગસ નર્વ એ આપણા મગજ અને શરીરના આંતરિક અંગો વચ્ચે સંપર્ક સ્થાપિત કરતો સૌથી મોટો હાઇવે (માર્ગ) છે.
આ ડિવાઇસ હૃદયના પેસમેકરની જેમ જ મગજને ચોક્કસ સમય અંતરે હળવા અને માપસરના ઇલેક્ટ્રિક પલ્સ (વીજ કરંટના આંચકા) મોકલે છે. આ પલ્સ મગજના તે ભાગોને સક્રિય કરે છે જે મૂડ, ચિંતા અને ડિપ્રેશનને નિયંત્રિત કરે છે.
અભ્યાસ દરમિયાન તમામ દર્દીઓને આ ડિવાઇસ ઇમ્પ્લાન્ટ કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ માત્ર અડધા દર્દીઓનું ડિવાઇસ જ પ્રથમ વર્ષે ચાલુ (Activate) કરવામાં આવ્યું હતું, જેથી બંને જૂથના પરિણામોની તુલના કરી શકાય. સંશોધકોએ જ્યારે શરૂઆતથી જ ડિવાઇસ ચાલુ રાખનારા ૨૧૪ દર્દીઓના ડેટાની તપાસ કરી, ત્યારે નીચે મુજબના ઉત્સાહજનક પરિણામો મળ્યા:
-
લગભગ ૬૯% (૧૪૭ દર્દીઓ) માં ૧૨ મહિનાના અંતે માનસિક સ્થિતિમાં મોટો અને સકારાત્મક સુધારો જોવા મળ્યો.
-
જે દર્દીઓમાં સુધારો થયો હતો, તેમાંથી ૮૦% થી વધુ દર્દીઓએ ૨૪ મહિના (બે વર્ષ) પછી પણ આ ફાયદાઓ જાળવી રાખ્યા અથવા તેમાં વધુ પ્રગતિ કરી.
-
પ્રથમ વર્ષે જેમને બહુ સારો ફાયદો થયો હતો, તેમાંથી ૯૨% દર્દીઓની સ્થિતિ બીજા વર્ષના અંતે પણ એટલી જ શ્રેષ્ઠ અને સ્થિર રહી હતી.
ડોક્ટરોના મતે, ગંભીર ડિપ્રેશનના દર્દીઓમાં જો માત્ર ૩૦% જેટલો પણ સુધારો થાય, તો પણ તેમનું જીવન બદલાઈ જાય છે. તેઓ હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાના જોખમ અથવા આત્મહત્યા જેવા વિચારોથી દૂર થઈને પોતાની રોજિંદી ક્રિયાઓ જાતે કરવા સક્ષમ બને છે.
સમય જતાં કેટલાક દર્દીઓમાં મોડો પણ અદ્ભુત સુધારો દેખાયો
આ રિસર્ચમાંથી એક બીજી મહત્વની વાત એ પણ સામે આવી કે આ બ્રેઇન સ્ટિમ્યુલેશન પ્રોસેસમાં રિકવરી થવામાં કેટલાક લોકોને થોડો વધુ સમય લાગી શકે છે. જે દર્દીઓએ પ્રથમ વર્ષના અંતે કોઈ સુધારો નહોતો દર્શાવ્યો, તેમાંથી લગભગ એક-તૃતીયાંશ (૧/૩) દર્દીઓએ બીજા વર્ષના અંત સુધીમાં પોતાની માનસિક સ્થિતિમાં મોટો સુધારો નોંધાવ્યો હતો. આનો અર્થ એ થાય છે કે જેમ-જેમ મગજને લાંબા સમય સુધી આ ઇલેક્ટ્રિક સિગ્નલો મળતા રહે છે, તેમ-તેમ મગજના ન્યુરોન્સ પોતાને રી-વાયર (નવેસરથી ગોઠવણ) કરે છે અને ધીમે-ધીમે ડિપ્રેશનની અસરો નાબૂદ થાય છે. સુધારો થયા પછી દર્દીઓ ફરી પાછા ડિપ્રેશનની ખીણમાં ધકેલાઈ જવાનો (Relapse) દર પણ અત્યંત ઓછો જોવા મળ્યો હતો. મેડિકલ સાયન્સ ક્ષેત્રે આ ઇમ્પ્લાન્ટ આવનારા સમયમાં માનસિક રોગોની સારવારમાં એક નવી ક્રાંતિ લાવશે તે નક્કી છે.
