ગુજરાતમાં ખરીફ વાવેતરની સ્થિતિ: ચોમાસાની અનિશ્ચિતતા વચ્ચે ખેડૂતોની જહેમત
ગુજરાતની અર્થવ્યવસ્થામાં કૃષિ ક્ષેત્રનું મહત્વ અજોડ છે. રાજ્યના કરોડો ખેડૂતોની આજીવિકા મુખ્યત્વે ચોમાસા પર નિર્ભર રહે છે. વર્ષ ૨૦૨૬માં ચોમાસાના મોડા આગમનને કારણે વાવેતરની ગતિવિધિઓ પર ચોક્કસપણે અસર પડી છે. કૃષિ વિભાગના તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, ૬ જુલાઈ ૨૦૨૬ સુધી રાજ્યમાં કુલ ૧૮.૫૪ લાખ હેક્ટર વિસ્તારમાં વાવેતર પૂર્ણ થયું છે, જે રાજ્યના સામાન્ય ખરીફ વાવેતર વિસ્તારના માત્ર ૨૧.૭૪ ટકા જેટલું છે. આ આંકડાઓ અત્યારે ભલે ઓછા લાગતા હોય, પરંતુ ખેડૂતોની આશા હજુ પણ જીવંત છે કે જુલાઈ મહિનાના બાકીના દિવસોમાં વરસાદની ગતિ તેજ થતાં આ આંકડો ઝડપથી ઉપર જશે.
કપાસ અને મગફળીનું વર્ચસ્વ: ગુજરાતના મુખ્ય પાક
ગુજરાતની જમીન અને આબોહવા કપાસ અને મગફળીના પાક માટે અત્યંત અનુકૂળ ગણાય છે. ચાલુ સીઝનમાં પણ આ બંને પાકો વાવેતરમાં સૌથી આગળ છે. કૃષિ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે કપાસનું વાવેતર ૯.૩૧ લાખ હેક્ટર વિસ્તારમાં થયું છે, જે તેના સામાન્ય વાવેતર વિસ્તારના ૩૯.૧૦ ટકા છે. તે જ રીતે, મગફળીનું વાવેતર ૬.૨૯ લાખ હેક્ટર વિસ્તારમાં નોંધાયું છે, જે સામાન્ય વિસ્તારના ૩૨.૮૩ ટકા જેટલું છે. રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર અને મધ્ય ગુજરાતના ખેડૂતોમાં આ બંને પાક પ્રત્યેનો ઉત્સાહ હંમેશની જેમ અકબંધ છે.
તેલિબિયાં અને અનાજ પાકોની વર્તમાન સ્થિતિ
તેલિબિયાં પાકોમાં કુલ ૬.૬૬ લાખ હેક્ટર વિસ્તારમાં વાવેતર થયું છે, જે કુલ લક્ષ્યાંકના ૨૨.૭૨ ટકા છે. તેમાં સોયાબીનનું વાવેતર ૩૫,૨૦૦ હેક્ટર, તલનું ૯૦૧ હેક્ટર અને એરંડાનું ૧,૦૪૧ હેક્ટર વિસ્તારમાં નોંધાયું છે. સોયાબીન તરફ ખેડૂતોનું વધતું ધ્યાન એ બદલાતા પાક ચક્રનું સૂચક છે.
બીજી તરફ અનાજ પાકોની સ્થિતિ જોઈએ તો, કુલ ૭૬,૬૮૩ હેક્ટર એટલે કે સામાન્ય વિસ્તારના ૫.૫૬ ટકા જેટલું જ વાવેતર થઈ શક્યું છે. ડાંગરના પાકનું વાવેતર ૩૦,૪૩૫ હેક્ટર અને મકાઈનું વાવેતર ૩૭,૧૦૧ હેક્ટર વિસ્તારમાં થયું છે. બાજરી જેવા મહત્વના પાકમાં હજુ વાવેતરની ગતિ ધીમી છે, જે માત્ર ૮,૫૩૪ હેક્ટરમાં સીમિત છે. આ આંકડાઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે પાણીની ઉપલબ્ધતા અને વરસાદની અનિયમિતતા અનાજ પાકોના વાવેતર પર અસર કરી રહી છે.
કઠોળ અને શાકભાજી: પોષણ સુરક્ષા માટે મહત્વના પાક
કઠોળ પાકોમાં ૧૫,૪૯૮ હેક્ટર વિસ્તારમાં વાવેતર નોંધાયું છે, જેમાં તુવેર ૧૪,૦૯૭ હેક્ટર સાથે અગ્રણી છે. મગ, અડદ અને મઠનું વાવેતર પ્રમાણમાં ઓછું છે. પોષણ સુરક્ષા માટે કઠોળ અનિવાર્ય છે, તેથી ખેડૂતોએ આ પાકો પર પણ ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. આ ઉપરાંત શાકભાજીનું વાવેતર ૫૭,૬૯૫ હેક્ટર અને ઘાસચારાનું વાવેતર ૧.૦૫ લાખ હેક્ટરમાં નોંધાયું છે, જે પશુપાલન વ્યવસાય માટે ખૂબ જ મહત્વનું છે.
શું છે આ મોડા વાવેતરના કારણો?
વર્ષ ૨૦૨૬માં ચોમાસાનું મોડું આગમન અને શરૂઆતના દિવસોમાં અનિયમિત વરસાદ મુખ્ય કારણો છે. જ્યારે ખેડૂતો ખેતરમાં વાવણી કરે છે, ત્યારે જમીનમાં પૂરતો ભેજ હોવો અત્યંત જરૂરી હોય છે. વરસાદ ખેંચાવાને કારણે ઘણી જગ્યાએ જમીન તૈયાર કરવામાં વિલંબ થયો છે. જો કે, ખેતી નિષ્ણાતો માને છે કે જો જુલાઈના મધ્યમાં સારો વરસાદ પડે, તો બાકીના વિસ્તારોમાં વાવણી ઝડપથી પૂર્ણ થઈ શકે છે.
આવનારા દિવસોમાં વધારો થવાની આશા
ખેતી ક્ષેત્રે એક કહેવત છે કે “મોડો વરસાદ પણ સારો પાક લાવી શકે છે જો તે સમયસર અને પૂરતા પ્રમાણમાં હોય.” ગત વર્ષની સરખામણીએ હાલના આંકડા ભલે ઓછા જણાય, પરંતુ કૃષિ વિભાગ હજુ પણ પોઝિટિવ છે. જુલાઈમાં ચોમાસાની સક્રિયતા તેજ બનતા વાવેતરના આંકડાઓમાં નોંધપાત્ર વધારો થવાની ધારણા છે. ગુજરાત સરકાર પણ ખેડૂતોને જરૂરી બિયારણ અને ખાતરની સુવિધા મળી રહે તે માટે પ્રયત્નશીલ છે.
ખેડૂતો માટે સલાહ અને માર્ગદર્શન
આ કપરા સમયમાં ખેડૂતો માટે કેટલીક બાબતો મહત્વની બની જાય છે:
૧. પાકની પસંદગી: જો વાવણી કરવામાં વધારે મોડું થાય, તો તેવા પાકોની પસંદગી કરવી જે ઓછા સમયમાં પાકી જાય.
૨. માટીની ભેજ જાળવવી: ખેતરમાં નીંદણ દૂર કરવું અને ભેજ સચવાય તેવા પગલાં ભરવા.
૩. માહિતી મેળવવી: હવામાન વિભાગની આગાહીઓને સતત અનુસરવી અને કૃષિ તજજ્ઞોની સલાહ લેવી.
ગુજરાતનો ખેડૂત હંમેશા મહેનતુ રહ્યો છે અને પડકારો સામે ઝઝૂમવાની તાકાત ધરાવે છે. ભલે ચોમાસું આ વર્ષે મોડું છે, પણ ખેડૂતોએ હિંમત હારી નથી. વાવણીનો જે વિસ્તાર અત્યારે ૨૧.૭૪ ટકા પર છે, તે આવનારા દિવસોમાં ૮૦-૯૦ ટકાને પાર કરશે તેવી આશા રાખી શકાય. ખેતી એ માત્ર વ્યવસાય નથી, પણ એક સાધના છે, અને આ સાધનામાં કુદરત જ્યારે સાથ આપે ત્યારે જ સોનાનો પાક લહેરાય છે. આશા રાખીએ કે આગામી દિવસોમાં મેઘરાજાની મહેરબાની રહે અને રાજ્યના ખેડૂતોના ખેતરો હરિયાળા બને.
