દારૂ ઉદ્યોગ પર FSSAIનું સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક: નિયમો તોડનારી કંપનીઓ હવે મુશ્કેલીમાં
તાજેતરમાં ભારતીય ખાદ્ય સુરક્ષા અને માનક પ્રાધિકરણ (FSSAI) એ દારૂ બનાવતી કંપનીઓ વિરુદ્ધ એક મોટું પગલું ભર્યું છે. દેશના મુખ્ય ફૂડ સેફ્ટી રેગ્યુલેટરે દારૂ બનાવનાર ઉત્પાદકોને નોટિસ જારી કરી છે, જેમાં તેમના પર નિયમોના ગંભીર ઉલ્લંઘનનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે. આ મામલો સીધો સામાન્ય ગ્રાહકોના સ્વાસ્થ્ય અને તેમની સાથે થઈ રહેલી છેતરપિંડી સાથે જોડાયેલો છે. અવારનવાર આપણે દારૂની બોટલો પર લખેલા દાવાઓ પર વિશ્વાસ કરી લઈએ છીએ, પરંતુ FSSAIની આ કાર્યવાહીએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે દારૂ ઉદ્યોગમાં ‘શુદ્ધતા’ અને ‘પારદર્શિતા’નો મોટો અભાવ છે.
આખરે મામલો શું છે?
FSSAI એ તે તમામ ‘ફૂડ બિઝનેસ ઓપરેટર્સ’ (FBO) ને નિશાના પર લીધા છે, જેઓ ‘ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ એક્ટ, 2006’ હેઠળ લાઇસન્સ પ્રાપ્ત છે. વાસ્તવમાં, આ કંપનીઓ પર આરોપ છે કે તેઓ ‘ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ (માદક પેય) રેગ્યુલેશન, 2018’ના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરી રહી છે. પ્રાધિકરણે તેના સત્તાવાર સોશિયલ મીડિયા હેન્ડલ દ્વારા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે દારૂ બનાવતી કંપનીઓએ નિયમોનું પાલન કર્યું નથી, જેના કારણે તેમને કારણ બતાવો નોટિસ જારી કરવામાં આવી છે. હવે આ કંપનીઓએ જવાબ આપવો પડશે કે નિયમોના ઉલ્લંઘન બદલ તેમની સામે દંડાત્મક કાર્યવાહી કેમ ન કરવામાં આવે.
કઈ મોટી ગેરરીતિઓ પકડાઈ છે?
FSSAIની તપાસમાં દારૂ ઉદ્યોગ સાથે જોડાયેલી ત્રણ મુખ્ય ખામીઓ કે જેને ‘છેતરપિંડી’ કહી શકાય તેવી પદ્ધતિઓ બહાર આવી છે:
1. મંજૂરી વિના ફ્લેવરનું મિશ્રણ: નિયમો મુજબ રમ, બ્રાન્ડી, જિન, વ્હિસ્કી, વાઇન અને બીયર જેવા માદક પીણાંનો પોતાનો એક કુદરતી (Natural) સ્વાદ અને સુગંધ હોવી જોઈએ. પરંતુ, ઘણી કંપનીઓ ગ્રાહકોને આકર્ષવા માટે તેમાં કૃત્રિમ ફ્લેવર્સ ભેળવે છે. આ ફ્લેવર્સ એવા હોય છે જે ઉત્પાદનના કુદરતી સ્વાદની હૂબહૂ નકલ કરે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તે હાનિકારક રસાયણોનું મિશ્રણ હોઈ શકે છે. મંજૂરી વિના ફ્લેવર ભેળવવા તે માત્ર નિયમોનું ઉલ્લંઘન જ નથી, પરંતુ ગ્રાહકોના સ્વાસ્થ્ય સાથે ચેડાં પણ છે.
2. ઉંમર સંબંધિત ભ્રામક દાવાઓ (Age Claims): દારૂની બોટલો પર ઘણીવાર ’12 વર્ષ જૂની’, ’18 વર્ષ જૂની’ જેવા દાવા કરવામાં આવે છે. FSSAIનું કહેવું છે કે ઘણી કંપનીઓ રેગ્યુલેશન 1.3.7નું પાલન કર્યા વિના મનસ્વી રીતે ઉંમર દર્શાવતા શબ્દો કે પ્રતીકોનો ઉપયોગ કરી રહી છે. આ દાવાઓનો કોઈ નક્કર આધાર હોતો નથી અને કંપનીઓ ગ્રાહકોને ભ્રમિત કરે છે કે દારૂ જેટલો જૂનો, તેટલો સારો, જે સંપૂર્ણપણે અનુચિત છે.
3. ‘બ્લેન્ડ એજ’ (Blend Age) નો ખોટો ખુલાસો: આ સૌથી ગંભીર ટેકનિકલ ગેરરીતિ છે. જ્યારે કોઈ બોટલ પર ‘Aged’ એટલે કે જૂની હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે, ત્યારે નિયમ એવો છે કે કંપનીએ તે જણાવવું ફરજિયાત છે કે તે ‘બ્લેન્ડ’ (મિશ્રણ) માં વપરાયેલી સૌથી ઓછી ઉંમરની સ્પિરિટ કઈ છે. કંપનીઓ અવારનવાર સૌથી જૂની સ્પિરિટના આધારે આખી બોટલની ઉંમરનો મહિમા ગાય છે, જે નિયમોની વિરુદ્ધ છે અને ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરવાની એક રીત છે.
સામાન્ય ગ્રાહક માટે આ કેમ મહત્વનું છે?
દારૂનું સેવન સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક માનવામાં આવે જ છે, પરંતુ જ્યારે તેમાં બિનઅધિકૃત કેમિકલ્સ અને કૃત્રિમ ફ્લેવર્સ ઉમેરવામાં આવે છે, ત્યારે તે શરીર માટે વધુ ઝેરી બની જાય છે. FSSAIની આ નોટિસ માત્ર કાગળ પરની કાર્યવાહી નથી, પરંતુ એક ચેતવણી છે. પ્રાધિકરણે કંપનીઓને સ્પષ્ટ નિર્દેશ આપ્યો છે કે તેઓ પોતાની કાર્યપદ્ધતિમાં સુધારો કરે અને નિયમોનું પાલન કરે.
જો કંપનીઓ સમયસર સંતોષકારક સ્પષ્ટતા નહીં આપે અથવા પોતાની આદતોમાં સુધારો નહીં કરે, તો FSSAI પાસે આ કંપનીઓનું લાઇસન્સ રદ કરવાનો કે ભારે દંડ ફટકારવાનો અધિકાર છે. આ કાર્યવાહી તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે છે કે બજારમાં વેચાતું ઉત્પાદન એ જ હોય જેનો દાવો લેબલ પર કરવામાં આવ્યો છે.
FSSAIની આ સખ્તી દર્શાવે છે કે હવે ખાદ્ય અને પીણાંના ક્ષેત્રમાં ‘જેમ તેમ ચાલશે’ ની નીતિ નહીં ચાલે. કંપનીઓ માટે હવે જરૂરી બની ગયું છે કે તેઓ નફાની આંધળી દોડમાં માપદંડોને બાજુ પર રાખવાને બદલે ગ્રાહકોની સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપે. એક જાગૃત ગ્રાહક તરીકે, હવે આપણે પણ દારૂ ખરીદતી વખતે તે બોટલોના લેબલ્સ અને દાવાઓને વધુ સતર્કતાથી જોવા જોઈએ. FSSAIનું આ પગલું એ લાખો ગ્રાહકોના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે છે, જેમને અત્યાર સુધી માહિતીના અભાવે ગેરમાર્ગે દોરવામાં આવતા હતા.
