ઈરાનનું બદલાતું રાજકીય આકાશ: અયાતુલ્લા અલી ખામેનીની અંતિમવિધિ અને સત્તાના નવા સમીકરણો
૯ જુલાઈ, ૨૦૨૬, ઈરાનના ઇતિહાસમાં એક યુગના અંત તરીકે નોંધાયેલ છે. દેશના ભૂતપૂર્વ સર્વોચ્ચ નેતા, આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીને મશહાદમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા. ૨૮ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬ ના રોજ યુએસ-ઇઝરાયલી સંયુક્ત હવાઈ હુમલામાં તેમનું અવસાન થયું. તેમની અંતિમયાત્રામાં લાખો લોકો એકઠા થયા હતા, પરંતુ આ ભીડ વચ્ચે એક શાંતિ હતી જે ઈરાનના રાજકીય વર્તુળોમાં આંતરિક સંઘર્ષ અને ઊંડા વિભાજનને નકારી કાઢે છે.
રાજકીય ગેરહાજરી: શક્તિ પ્રદર્શન કે સુરક્ષાનો પ્રશ્ન?
ખામેનીની અંતિમવિધિમાં જે રીતે ઈરાનના મોટાભાગના નેતાઓ અને પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિઓ ગેરહાજર રહ્યા, તેણે વિશ્વભરના નિષ્ણાતોને વિચારવા પર મજબૂર કરી દીધા છે. સૌથી વધુ ચર્ચા તેમના પુત્ર મુજતબા ખામેનીની ગેરહાજરીની છે. સત્તાવાર રીતે સુરક્ષાના કારણો આગળ ધરવામાં આવ્યા છે, પરંતુ રાજકીય વર્તુળોમાં આ બાબતને સત્તાના હસ્તાંતરણ અને આંતરિક જૂથવાદ સાથે જોડીને જોવામાં આવી રહી છે.
માત્ર મુજતબા જ નહીં, પરંતુ ઈરાનના ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિઓ જેવા કે મોહમ્મદ ખાતમી અને હસન રુહાનીનું ન આવવું એ દર્શાવે છે કે ઈરાનની રાજનીતિમાં ‘સુધારાવાદી’ અને ‘કટ્ટરપંથી’ જૂથો વચ્ચેની ખાઈ કેટલી ઊંડી છે. મહોમ્મદ અહમદીનેજાદ, જેઓ અગાઉના એક જુલૂસમાં જોવા મળ્યા હતા, તેઓ પણ અંતિમવિધિના મુખ્ય કાર્યક્રમમાં ગેરહાજર રહ્યા. આ તમામ નેતાઓની ગેરહાજરી માત્ર એક સંયોગ નથી, પણ ઈરાનના શાસનમાં રહેલી અસ્થિરતાનું પ્રતિબિંબ છે.
ઈરાનનું ‘સત્તા સાતત્ય’ બતાવવાનું નાકામ પ્રયાસ?
ઈન્ટરનેશનલ ક્રાઈસિસ ગ્રુપના ઈરાન પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટર અલી વાએઝના મતે, આ અંતિમવિધિ દ્વારા તેહરાન વિશ્વને એવો સંદેશ આપવા માંગતું હતું કે નેતાના ગયા પછી પણ સિસ્ટમ અકબંધ છે. તેમણે ખૂબ જ સાવચેતીપૂર્વક આ કાર્યક્રમનું આયોજન કર્યું હતું જેથી દુનિયાને એવું લાગે કે ઈરાનનું વહીવટી તંત્ર મજબૂત છે. પરંતુ, વાસ્તવિકતા એ છે કે આ ભીડ પાછળ નેતૃત્વની અસુરક્ષા છુપાયેલી છે.
જ્યારે દેશના સૌથી શક્તિશાળી નેતાની અંતિમવિધિમાં તેના જ દેશના ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિઓ હાજર ન રહે, ત્યારે તે સાબિત કરે છે કે શાસન બધાને સાથે લઈને ચાલવાની ક્ષમતા ગુમાવી રહ્યું છે. આ કોઈ સામાન્ય અંતિમવિધિ નથી, પણ એક એવી ઘટના છે જેણે ઈરાનની રાજકીય એકતાના મુખૌટાને ઉતારી દીધો છે.
‘વ્હોટ ઈરાનિયન્સ વોન્ટ’: શું જનતા અને સત્તા વચ્ચે અંતર વધ્યું છે?
અમેરિકા સ્થિત ઈરાન નિષ્ણાત અરાશ અઝીઝીનું માનવું છે કે, આ કાર્યક્રમ ઈરાની શાસન માટે પોતાની એકતા સાબિત કરવાની એક સુવર્ણ તક હતી. જો તેઓ ઈચ્છતા હોત, તો તેઓ વિવિધ વિચારધારાના નેતાઓને એક મંચ પર લાવી શક્યા હોત. પરંતુ, તેના બદલે તેમણે આ કાર્યક્રમને માત્ર શાસનના વફાદાર અધિકારીઓ પૂરતો જ મર્યાદિત રાખ્યો.
આ નિર્ણય દર્શાવે છે કે વર્તમાન ઈરાની નેતૃત્વ પોતાના જ દેશના અન્ય રાજકીય પક્ષો અને વિચારધારાઓથી કેટલું ડરે છે. તેઓ એવા લોકોને દૂર રાખી રહ્યા છે જેઓ તેમની નીતિઓ સાથે અસંમત છે. આ પ્રકારનું ‘સેલ્ફ-આઈસોલેશન’ (પોતાને અલગ પાડવું) લાંબા ગાળે દેશના રાજકીય માળખાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
ઈરાનનું ભવિષ્ય: શું સત્તાનું કેન્દ્ર બદલાઈ રહ્યું છે?
ખામેનીના અવસાન બાદ ઈરાન એક એવા વળાંક પર છે જ્યાંથી દરેક નિર્ણય દેશના ભવિષ્યને નક્કી કરશે. મુજતબા ખામેનીનું નામ વારંવાર સુપ્રીમ લીડરના વારસદાર તરીકે લેવામાં આવે છે, પરંતુ તેમની અંતિમવિધિમાં ગેરહાજરી એવા પ્રશ્નો ઉભા કરે છે કે શું તેઓ ખરેખર દેશનું નેતૃત્વ કરવા માટે તૈયાર છે? અથવા તો શું ઈરાનની સત્તાના ગલિયારામાં કોઈ મોટો આંતરિક સંઘર્ષ ચાલી રહ્યો છે?
દેશના અર્થતંત્ર પરના પ્રતિબંધો, અમેરિકા સાથેનો તણાવ અને હવે આંતરિક રાજકીય ખેંચતાણ – આ ત્રણેય પરિબળો ઈરાનને એક અસ્થિર ભવિષ્ય તરફ ધકેલી રહ્યા છે. જ્યારે નેતૃત્વમાં જ એકતા ન હોય, ત્યારે તે દેશની વિદેશ નીતિ અને લશ્કરી રણનીતિ પર સીધી અસર કરે છે.
ઈરાને ખામેનીની અંતિમવિધિને એક ભવ્ય અને વ્યવસ્થિત કાર્યક્રમ તરીકે રજૂ કરીને દુનિયાને એવું કહેવાનો પ્રયાસ કર્યો છે કે “અમે મજબૂત છીએ”. પરંતુ આ ભવ્યતાની પાછળ રહેલી નેતાઓની ગેરહાજરીએ આખા દુનિયાને એ સંદેશ આપ્યો છે કે ઈરાનની રાજકીય ઇમારતમાં તિરાડો પડી ચૂકી છે.
ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે જે દેશો પોતાના આંતરિક વિખવાદોને ઉકેલવાને બદલે તેને છુપાવવાનો પ્રયાસ કરે છે, તેઓ લાંબા ગાળે વધુ મોટા સંકટોમાં ફસાય છે. ઈરાન અત્યારે એ જ તબક્કે છે. જો તેઓ આવનારા સમયમાં તમામ રાજકીય વિચારધારાઓને સાથે લઈને નહીં ચાલે, તો ઈરાનની આંતરિક સુરક્ષા અને સ્થિરતા પરના પ્રશ્નો વધુ ઘેરા બનશે.
ખામેની ગયા છે, પણ તેમની પાછળ જે સવાલો છોડી ગયા છે તે ઈરાનના રાજકીય ઈતિહાસમાં લાંબા સમય સુધી ગુંજતા રહેશે. શું ઈરાન ફરીથી એકજૂથ થઈ શકશે? કે પછી આ ગેરહાજરી આવનારા મોટા રાજકીય ભૂકંપનું એંધાણ છે? આ પ્રશ્નનો જવાબ તો આવનારો સમય જ આપશે.
