હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ટેન્કર પર હુમલા બાદ અમેરિકાની સૈન્ય કાર્યવાહી તેજ, ઈરાનના અનેક વિસ્તારોમાં વિસ્ફોટો
મધ્ય-પૂર્વનું આકાશ ફરી એકવાર દારૂગોળાની ગંધથી ભરાઈ ગયું છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (જળમાર્ગ), જેને વૈશ્વિક અર્થતંત્રની જીવાદોરી માનવામાં આવે છે, તે ફરી એકવાર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા ભીષણ સંઘર્ષનું કેન્દ્ર બની ગયું છે. અમેરિકી સેના દ્વારા ફરીથી નાકાબંધી (Blockade) લાગુ કરવામાં આવ્યા બાદ, પ્રદેશમાં શાંતિની જે થોડી ઘણી આશા હતી, તે હવે ધૂંધળી થતી જણાય છે.
શું છે તાજી સ્થિતિ?
મંગળવારે અમેરિકી સેનાએ સત્તાવાર રીતે જાહેરાત કરી હતી કે હોર્મુઝમાં વ્યાપારી જહાજો પર સતત થઈ રહેલા ઈરાની હુમલાઓના જવાબમાં, તેણે ઈરાની બંદરોની નાકાબંધી ફરી શરૂ કરી દીધી છે. આ પગલાએ જૂન મહિનાની મધ્યમાં થયેલા ‘અંતરિમ યુદ્ધવિરામ કરાર’ને સંપૂર્ણપણે નિરર્થક બનાવી દીધો છે, જેને વૈશ્વિક સમુદાયે રાહત તરીકે જોયો હતો. ઈરાની સરકારી મીડિયા (IRIB) ના અહેવાલો મુજબ, દક્ષિણી શહેર અહવાઝ અને કેશ્મ ટાપુ પર અનેક શક્તિશાળી વિસ્ફોટો સંભળાયા છે. એવું લાગે છે કે આ માત્ર એક સૈન્ય ટકરાવ નથી, પરંતુ એક વ્યાપક પ્રાદેશિક યુદ્ધનો સંકેત છે.
ટ્રમ્પની રણનીતિ અને રોકાણનો ‘યુ-ટર્ન’
આ ઘટનાક્રમ વચ્ચે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું વલણ ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે. સોમવારે તેમણે જાહેરાત કરી હતી કે નાકાબંધી હેઠળ હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા જહાજો પર 20% ‘ટોલ’ લેવામાં આવશે. પરંતુ, નાકાબંધી ફરી શરૂ થયાના થોડા કલાકોમાં જ તેમણે આ નિર્ણય પાછો ખેંચી લીધો.
ઓવલ ઓફિસમાં પત્રકારો સાથે વાત કરતા ટ્રમ્પે ખુલાસો કર્યો કે અખાતી દેશોના શાસકો સાથે તેમની વાતચીત થઈ છે. તેમણે કહ્યું કે ટેક્સ લેવાને બદલે આ દેશો અમેરિકામાં અબજો ડોલરનું રોકાણ કરવા તૈયાર છે. ટ્રમ્પનું માનવું છે કે જળમાર્ગ માટે ટોલ નહીં, પરંતુ રોકાણ એક બહેતર રાજદ્વારી માર્ગ છે. આ નિવેદન બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો, જે $87 પ્રતિ બેરલથી ઘટીને $78 પર આવી ગયો છે. જોકે, બજારની આ રાહત સૈન્ય મોરચે ચાલી રહેલા તણાવ સામે નગણ્ય છે.
હુમલાઓનો સિલસિલો અને માનવીય દુર્ઘટના
નાકાબંધી બાદ બંને દેશો વચ્ચે હુમલાઓ તેજ બન્યા છે. અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડે ઈરાનની દરિયાકાંઠાની સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ, ડ્રોન સાઇટ્સ અને મિસાઇલ ઠેકાણાઓને નિશાન બનાવ્યા છે. સામે પક્ષે, ઈરાને વળતો પ્રહાર કરતા બહેરીન, કુવૈત અને જોર્ડન પાસેના વિસ્તારો અને જળમાર્ગમાંથી પસાર થતા ત્રણ ટેન્કરોને નિશાન બનાવ્યા છે.
આ હિંસાનો સૌથી દુઃખદ પાસું નિર્દોષ ખલાસીઓના મોત છે. ઇન્ટરનેશનલ મેરીટાઇમ ઓર્ગેનાઇઝેશન (IMO) મુજબ, સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) સાથે સંકળાયેલા બે ટેન્કરો—’મોમ્બાસા’ અને ‘અલ બહિયા’—પર થયેલા હુમલામાં બે ખલાસીઓના મોત થયા અને 14 અન્ય ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા છે. આ ઘટના બાદ UAE એ પણ કડક વળતી કાર્યવાહીની ચેતવણી આપી છે, જેનાથી યુદ્ધનો વ્યાપ વધવાનું જોખમ સર્જાયું છે.
સાર્વભૌમત્વની લડાઈ કે શક્તિ પ્રદર્શન?
આ સમગ્ર સંઘર્ષ વાસ્તવમાં ‘હોર્મુઝ પરના નિયંત્રણ’ની લડાઈ છે. વિશ્વનું લગભગ 20% ક્રૂડ ઓઈલ અને કુદરતી ગેસ આ માર્ગેથી પસાર થાય છે. ઈરાનના નાયબ વિદેશ મંત્રી કાઝેમ ગરીબાબાદીએ આરોપ લગાવ્યો છે કે અમેરિકા, તેહરાનને જળમાર્ગ પર પોતાની ‘અસરકારક સાર્વભૌમત્વ’નો ઉપયોગ કરતા રોકવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. બીજી તરફ, અખાતી દેશોનું માનવું છે કે ઈરાનનું વર્તન પ્રાદેશિક સ્થિરતા માટે ખતરો છે. બુશેહર, બંદર અબ્બાસ અને અહવાઝ જેવા શહેરોમાં થયેલા વિસ્ફોટોએ સાબિત કરી દીધું છે કે અખાતના દેશો હવે માત્ર મૂક પ્રેક્ષક બની રહેશે નહીં.
શાંતિની બચેલી આશાઓ
હાલમાં, સમગ્ર વિશ્વની નજર પાકિસ્તાનના નેતૃત્વમાં ચાલી રહેલી મધ્યસ્થતા ટીમ પર ટકેલી છે, જે યુદ્ધવિરામને ફરી પાટા પર લાવવા માટે રાત-દિવસ કામ કરી રહી છે. સાથે જ, લેબનોન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચે રોમમાં ચાલી રહેલી વાટાઘાટો પણ આ તણાવથી પ્રભાવિત થઈ છે. નિષ્ણાતોને ડર છે કે જો અમેરિકા-ઈરાનનો આ સંઘર્ષ પૂર્ણ યુદ્ધમાં ફેરવાઈ જશે, તો લેબનોનમાં ચાલી રહેલી શાંતિ પ્રક્રિયા પણ તાશના પત્તાની જેમ ધરાશાયી થઈ જશે.
આજે, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ માત્ર પાણીનો એક સાંકડો માર્ગ રહ્યો નથી, પરંતુ તે એક ‘પ્રેશર કૂકર’ બની ગયો છે. જો રાજદ્વારી માર્ગે તેને વહેલી તકે શાંત કરવામાં નહીં આવે, તો આવનારા દિવસો સમગ્ર વિશ્વ માટે આર્થિક અને રાજકીય રીતે વિનાશક સાબિત થઈ શકે છે.
