ઈથેનોલ પછી હવે ગ્રીન હાઇડ્રોજન: ભારતની ઉર્જા ક્રાંતિ અને ભાવિ પરિવહનનો નવો યુગ
ભારત આજે ઉર્જા ક્ષેત્રે એક ઐતિહાસિક વળાંક પર ઉભું છે. એક તરફ આપણે પરંપરાગત ઈંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે ઈથેનોલ મિશ્રિત પેટ્રોલનો ઉપયોગ વધારી રહ્યા છીએ, તો બીજી તરફ હવે નજર ગ્રીન હાઇડ્રોજન પર ટકેલી છે. કેન્દ્રીય માર્ગ અને પરિવહન મંત્રી નીતિન ગડકરીના વિઝન મુજબ, આગામી સમયમાં ભારતના રસ્તાઓ પર એવી તકનીકો જોવા મળશે જે કદાચ આજે કલ્પનાતીત લાગે છે. શું ખરેખર 100 રૂપિયામાં 450 કિમીની મુસાફરી શક્ય બનશે? શું આકાશમાં ઉડતી બસો ભારતના ટ્રાફિકની સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ લાવશે? ચાલો આ વિષયને વિગતે સમજીએ.
ગ્રીન હાઇડ્રોજન: શું છે આ ભવિષ્યનું ઈંધણ?
સામાન્ય રીતે હાઇડ્રોજન અનેક રીતે ઉત્પન્ન થઈ શકે છે, પરંતુ તે કઈ રીતે બને છે તેના પર તેની ‘રંગ’ નક્કી થાય છે. જે હાઇડ્રોજન કોલસામાંથી બને તેને ‘બ્લેક’ હાઇડ્રોજન કહેવાય છે, અને જે પેટ્રોલિયમમાંથી બને તેને ‘બ્રાઉન’ હાઇડ્રોજન કહેવાય છે. આ બંને પ્રક્રિયાઓમાં પર્યાવરણને નુકસાન થાય છે. પરંતુ, જ્યારે પાણીને સૌર કે પવન ઉર્જા (રિન્યુએબલ એનર્જી) દ્વારા ઈલેક્ટ્રોલિસિસની પ્રક્રિયાથી હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજનમાં છૂટું પાડવામાં આવે છે, ત્યારે જે ઈંધણ મળે છે તેને ‘ગ્રીન હાઇડ્રોજન’ કહેવાય છે.
આ પ્રક્રિયામાં કાર્બનનું ઉત્સર્જન શૂન્ય સમાન હોય છે. તેથી જ તેને વિશ્વનું સૌથી સ્વચ્છ ઈંધણ ગણવામાં આવે છે. નીતિન ગડકરીનું માનવું છે કે હાલમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજનની ઉત્પાદન કિંમત વધુ છે, પરંતુ તેને ઘટાડીને 100 રૂપિયા પ્રતિ કિલો સુધી લાવવાનો લક્ષ્ય છે. જો આ લક્ષ્યાંક સિદ્ધ થાય, તો પરિવહન ક્ષેત્રે મોટું પરિવર્તન આવશે.
શું ખરેખર હવામાં ઉડશે બસો?
ઘણા લોકો જ્યારે ‘ફ્લાઇંગ બસ’ શબ્દ સાંભળે છે, ત્યારે તેમને કોઈ સાયન્સ ફિક્શન ફિલ્મ જેવું લાગે છે. પરંતુ હકીકત થોડી અલગ અને વધુ વ્યવહારુ છે. નીતિન ગડકરી જે ‘ફ્લાઇંગ બસ’ની વાત કરી રહ્યા છે, તે આકાશમાં ઉડતા પ્લેન જેવી નહીં, પરંતુ એક ‘એલિવેટેડ કેબલ બસ’ અથવા ‘એરિયલ પોડ સિસ્ટમ’ હશે.
આ સિસ્ટમ કેવી હશે?
એલિવેટેડ ટ્રેક: આ બસો જમીનથી ઘણા ફૂટ ઊંચે બનેલા ખાસ ટ્રેક અથવા કેબલ પર દોડશે.
ટ્રાફિક મુક્તિ: જમીન પરના ટ્રાફિકથી સંપૂર્ણપણે અલગ હોવાને કારણે તેને ‘ઉડતી બસ’ કહેવામાં આવે છે.
ક્ષમતા: એકવારમાં આશરે 135 જેટલા મુસાફરો મુસાફરી કરી શકશે.
ઓટોમેશન: આ બસો સંપૂર્ણપણે ડ્રાઇવરલેસ હશે અને સેન્સર દ્વારા નિયંત્રિત થશે.
ફ્લેશ ચાર્જિંગ: આ બસોની સૌથી મોટી ખાસિયત તેની ચાર્જિંગ ટેકનોલોજી હશે. સ્ટેશન પર માત્ર 30 સેકન્ડના સ્ટોપમાં તે 40 કિમી ચાલી શકે તેટલી ચાર્જ થઈ જશે.
આ ટેકનોલોજી ફિલિપાઈન્સ જેવા દેશોમાં પહેલેથી જ કાર્યરત છે. જો ભારત તેને અપનાવે છે, તો આપણા શહેરોમાં ટ્રાફિક જામની સમસ્યાનો કાયમી નિકાલ આવી શકે છે.
રાષ્ટ્રીય ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન: 2030નું સપનું
ભારત સરકારે 2023માં 19,744 કરોડ રૂપિયાના પ્રારંભિક બજેટ સાથે ‘નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન’ને મંજૂરી આપી હતી. સરકારનું લક્ષ્ય 2030 સુધીમાં દર વર્ષે 5 મિલિયન મેટ્રિક ટન ગ્રીન હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન કરવાનું છે. આ માત્ર પર્યાવરણ માટે જ નહીં, પણ અર્થતંત્ર માટે પણ વરદાન સાબિત થશે.
આ મિશનના મુખ્ય ફાયદા:
આયાત પર નિર્ભરતામાં ઘટાડો: ભારત દર વર્ષે હજારો કરોડ રૂપિયાનું ક્રૂડ ઓઈલ આયાત કરે છે. ગ્રીન હાઇડ્રોજનથી આ રકમમાં મોટી બચત થશે.
રોજગારીની તકો: અંદાજ મુજબ આ ક્ષેત્રમાં 6 લાખથી વધુ નવી નોકરીઓનું સર્જન થશે.
રોકાણ: આ ક્ષેત્રમાં 8 લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુનું રોકાણ આવવાની શક્યતા છે.
કાર્બન ઉત્સર્જન: દર વર્ષે 50 મિલિયન મેટ્રિક ટન જેટલું કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવાનો લક્ષ્ય છે, જે આબોહવા પરિવર્તન સામે લડવામાં મદદ કરશે.
શું ભારત તૈયાર છે?
ભારત પહેલેથી જ આ દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. કંડલા, તૂતીકોરીન અને પારાદીપ જેવા બંદરગાહોને ગ્રીન હાઇડ્રોજન હબ તરીકે વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે. ભુવનેશ્વર, જોધપુર અને પુણે જેવા શહેરોમાં ‘હાઇડ્રોજન વેલી ક્લસ્ટર’ તૈયાર થઈ રહ્યા છે. એટલું જ નહીં, ભારતીય રેલવે પણ હાઇડ્રોજન ટ્રેન પર કામ કરી રહ્યું છે, જે એક સમયે માત્ર વિદેશી દેશોનું સપનું હતું.
પડકારો અને ભવિષ્યની રાહ
કોઈપણ મોટી ટેકનોલોજીને જમીની સ્તરે ઉતારવામાં પડકારો તો હોય જ છે. ગ્રીન હાઇડ્રોજનના કિસ્સામાં હાલમાં સૌથી મોટો પડકાર ઉત્પાદન ખર્ચ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો છે. નીતિન ગડકરી અને સરકાર ઈલેક્ટ્રોલાઈઝરના ઉત્પાદન માટે સ્થાનિક કંપનીઓને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે. જ્યારે ટેકનોલોજી સ્વદેશી બનશે, ત્યારે ખર્ચ ચોક્કસપણે નીચે આવશે.
ઈથેનોલ મિશ્રિત ઈંધણ હોય કે ગ્રીન હાઇડ્રોજન, સરકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતને ‘એનર્જી ઈન્ડિપેન્ડન્ટ’ (ઉર્જા ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર) બનાવવાનો છે. જે રીતે આજે આપણે ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EV) સ્વીકારી રહ્યા છીએ, તે જ રીતે આવનારા દાયકામાં ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને ઉડતી બસો આપણા રોજિંદા જીવનનો ભાગ બની શકે છે.
પરિવહનનું આ ભવિષ્ય માત્ર ઝડપી જ નહીં, પણ સ્વચ્છ અને ટકાઉ પણ હશે. જો નીતિઓ અને અમલીકરણ યોગ્ય રીતે આગળ વધશે, તો ભારત વિશ્વના ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન અને નિકાસનું ગ્લોબલ હબ બનવામાં સફળ રહેશે. આ પરિવર્તન માત્ર રસ્તાઓ અને ટેકનોલોજી બદલશે એટલું જ નહીં, પરંતુ ભારતના પર્યાવરણ અને અર્થતંત્રને એક નવી ઊંચાઈ પર લઈ જશે.
ભારત હવે માત્ર નવી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરનાર નથી, પરંતુ તેને વિકસાવનાર અને વિશ્વને નવી દિશા ચીંધનાર દેશ બની રહ્યો છે. સમયની માંગ છે કે આપણે આ પરિવર્તનને સમજીએ અને ભવિષ્યની આ હરિયાળી ક્રાંતિમાં સહભાગી બનીએ.
