છાતીમાં દુખાવો થયા વગર પણ આવી શકે છે હાર્ટ અટેક! જાણો શરીરના આ ૬ છુપા સંકેતો જે મોટાભાગના લોકો અવગણે છે.
સામાન્ય રીતે જ્યારે પણ ‘હાર્ટ અટેક’ શબ્દ આપણા કાને પડે છે, ત્યારે મનમાં છાતીમાં અસહ્ય દુખાવો થવો, અતિશય પરસેવો વળવો અને શ્વાસ લેવામાં ભારે તકલીફ પડવી જેવા દ્રશ્યો સામે આવે છે. પરંતુ, શું તમે જાણો છો કે દરેક વખતે હાર્ટ અટેક આવા દેખીતા લક્ષણો સાથે નથી આવતો? તબીબી વિજ્ઞાનમાં એક એવી સ્થિતિ છે જેને ‘સાયલન્ટ હાર્ટ અટેક’ (Silent Heart Attack) કહેવામાં આવે છે. આમાં ચેતવણીના સંકેતો એટલા હળવા અથવા અસામાન્ય હોય છે કે લોકો તેને સામાન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા સમજીને અવગણી બેસે છે.
ભલે તેના લક્ષણો દેખાતા નથી કે અનુભવાતા નથી, પરંતુ સાયલન્ટ હાર્ટ અટેક પણ હૃદયને એટલું જ ગંભીર નુકસાન પહોંચાડે છે જેટલું સામાન્ય હાર્ટ અટેક પહોંચાડે છે. જો સમયસર તેનું નિદાન અને સારવાર ન કરવામાં આવે, તો ભવિષ્યમાં હાર્ટ ફેઈલ્યોર, હૃદયની અન્ય ગંભીર બીમારીઓ અને ફરીથી મોટો હાર્ટ અટેક આવવાનું જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે. આ ઘાતક સ્થિતિને સમજવી અને તેના છુપા લક્ષણોને ઓળખવા ખૂબ જ જરૂરી છે.
સાયલન્ટ હાર્ટ અટેક એટલે શું?
જલંધરની સર્વોદય હોસ્પિટલના કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડૉ. દીબાંશુ ગુપ્તાના જણાવ્યા અનુસાર, “સાયલન્ટ હાર્ટ અટેક, જેને તબીબી ભાષામાં ‘સાયલન્ટ માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન’ કહેવાય છે, તે ત્યારે થાય છે જ્યારે હૃદયના સ્નાયુઓના અમુક ભાગમાં લોહીનો પ્રવાહ અવરોધાય છે અને હૃદયને નુકસાન થાય છે. મુખ્ય તફાવત એ છે કે આમાં કાં તો લક્ષણો બિલકુલ ગેરહાજર હોય છે, અથવા તે એટલા હળવા હોય છે કે ક્લાસિક હાર્ટ અટેક જેવા દેખાતા નથી.”
બ્રિટિશ હાર્ટ ફાઉન્ડેશનના આંકડા દર્શાવે છે કે હાર્ટ અટેકના કુલ કેસોમાંથી લગભગ ત્રીજા ભાગના (૧/૩) કેસ સાયલન્ટ હાર્ટ અટેકના હોય છે. ઘણા લોકોને તો અઠવાડિયા, મહિના કે વર્ષો પછી ખબર પડે છે કે તેમને હાર્ટ અટેક આવી ગયો હતો, જ્યારે તેઓ અન્ય કોઈ કારણસર ઈસીજી (ECG) કે ઈકોકાર્ડિયોગ્રામ જેવા હૃદયના ટેસ્ટ કરાવે છે.
આ કેમ થાય છે? તેનું મુખ્ય કારણ
સામાન્ય હાર્ટ અટેકની જેમ જ, સાયલન્ટ હાર્ટ અટેક પણ ત્યારે જ થાય છે જ્યારે હૃદયના સ્નાયુઓને ઓક્સિજનયુક્ત લોહી પૂરું પાડતી કોરોનરી ધમનીઓ (Coronary Arteries) માં અવરોધ ઉભો થાય છે.
-
આ અવરોધ ધમનીઓની અંદર પ્લેક (ચરબીના થર) જમા થવાને કારણે થાય છે.
-
જો આ પ્લેક અચાનક ફાટી જાય, તો ત્યાં લોહીનો ગંઠો (Blood Clot) બની જાય છે અને લોહીનો પ્રવાહ સંપૂર્ણ બંધ થઈ જાય છે.
-
ઓક્સિજન ન મળવાને કારણે હૃદયના સ્નાયુઓનો તે ભાગ ધીમે-ધીમે મરવા લાગે છે. પ્રક્રિયા બંનેમાં સરખી જ છે, બસ આપણું શરીર તેના લક્ષણો પ્રત્યે કેવી પ્રતિક્રિયા આપે છે એટલો જ ફેર છે.
સાયલન્ટ હાર્ટ અટેકના છુપા લક્ષણો
આ અટેકમાં છાતીમાં તીવ્ર દુખાવો થતો નથી, તેથી લોકો છેતરાઈ જાય છે. પરંતુ જો બારીકાઈથી ધ્યાન આપવામાં આવે તો શરીર આ સંકેતો આપે છે:
-
છાતીમાં હળવી અસ્વસ્થતા, દબાણ અથવા જકડન અનુભવવી.
-
જડબાં, ગરદન, પીઠ, ખભા અથવા બંને હાથમાં દુખાવો ફેલાવો.
-
સામાન્ય રોજિંદા કામો કરતી વખતે પણ શ્વાસ ચઢવો.
-
કોઈ કારણ વગર સતત કેટલાય દિવસો સુધી અસામાન્ય થાક લાગવો.
-
ઉબકા આવવા, એસિડિટી કે અપચો (Indigestion) થવો.
-
અચાનક ઠંડો પરસેવો વળવો, ચક્કર આવવા અથવા માથું હળવું લાગવું.
લોકો અવારનવાર આ લક્ષણોને ગેસ, સ્નાયુઓનો ખેંચાણ, ચિંતા (Anxiety) કે સામાન્ય થાક સમજીને અવગણી દે છે. કેટલીકવાર કોઈ જ લક્ષણ જોવા મળતું નથી.
કોના પર સૌથી વધુ જોખમ છે?
વર્ષ ૨૦૨૨માં ‘બાયોમેડિસિન્સ’ જર્નલમાં પ્રકાશિત એક રિસર્ચ અનુસાર, ડાયાબિટીસ (Diabetes) ના દર્દીઓમાં સાયલન્ટ હાર્ટ અટેકનું જોખમ સૌથી વધુ હોય છે. હાઈ બ્લડ શુગરના કારણે તેમની ચેતાઓ (Nerves) નુકસાન પામે છે, જેથી તેઓ દુખાવો અનુભવવાની ક્ષમતા ગુમાવી બેસે છે અને તેમને છાતીનો દુખાવો ખબર પડતી નથી. આ સિવાય મોટી ઉંમરના વડીલોમાં પણ ઉંમર વધવાની સાથે લક્ષણો સ્પષ્ટ દેખાતા નથી. મેયો ક્લિનિકના જણાવ્યા મુજબ અન્ય જોખમી પરિબળોમાં:
-
હાઈ બ્લડ પ્રેશર અને હાઈ કોલેસ્ટ્રોલ.
-
ધૂમ્રપાન (Smoking) અને અતિશય દારૂનું સેવન.
-
મેદસ્વીતા (જાડાપણું) અને શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ.
-
હૃદય રોગનો કૌટુંબિક ઇતિહાસ અથવા કિડનીની ગંભીર બીમારી.
તે શા માટે વધુ જોખમી છે?
લક્ષણો ન હોવા છતાં આ અટેક એટલો જ ઘાતક છે કારણ કે હૃદયને નુકસાન તો ચાલુ જ હોય છે. સમયસર સારવાર ન મળવાથી હૃદયની પંપીંગ ક્ષમતા નબળી પડી જાય છે. તાજેતરમાં ‘સ્ટ્રોક’ જર્નલમાં છપાયેલા એક અભ્યાસમાં સામે આવ્યું છે કે સાયલન્ટ હાર્ટ અટેક આપણા મગજના સ્વાસ્થ્યને પણ અસર કરે છે અને યાદશક્તિ ઘટાડવાની પ્રક્રિયા (Cognitive Decline) ને ઝડપી બનાવે છે.
નિદાન અને સારવાર (Diagnosis & Treatment)
આનું નિદાન મોટેભાગે અટેક આવી ગયા પછી જ થાય છે. ડોકટરો ઈસીજી (ECG), ઈકોકાર્ડિયોગ્રામ કે કાર્ડિયાક એમઆરઆઈ (Cardiac MRI) દ્વારા હૃદયના જૂના નુકસાનને પકડી પાડે છે. ક્લેવલેન્ડ ક્લિનિકના મતે જો દર્દીને કોઈ શંકાસ્પદ લક્ષણ દેખાય, તો ધમનીઓમાં લોહીનો પ્રવાહ તપાસવા માટે કોરોનરી એન્જીયોગ્રાફી (Angiography) કરવામાં આવે છે.
સારવાર: આની સારવાર સામાન્ય અટેક જેવી જ હોય છે. ડોકટરો લોહી ગંઠાતું રોકવાની દવાઓ, સ્ટેટિન્સ (કોલેસ્ટ્રોલ માટે), બીટા-બ્લોકર્સ અને એસીઇ ઇન્હિબિટર્સ આપે છે. જો ધમનીમાં મોટો બ્લોકેજ હોય, તો એન્જીયોપ્લાસ્ટી (સ્ટન્ટ મૂકવો) અથવા બાયપાસ સર્જરી કરવી પડે છે. આ ઉપરાંત દર્દીને કાર્ડિયાક રિહેબિલિટેશન પ્રોગ્રામમાં મોકલવામાં આવે છે જ્યાં કસરત અને લાઈફસ્ટાઈલ મેનેજમેન્ટ શીખવવામાં આવે છે.
બચવાના ઉપાયો અને ક્યારે જવું ડોક્ટર પાસે?
ડૉ. ગુપ્તાના જણાવ્યા અનુસાર, લીલા શાકભાજી, ફળો અને આખા અનાજથી ભરપૂર સંતુલિત આહાર લેવો જોઈએ. બ્રિસ્ટોલ યુનિવર્સિટીના એક સંશોધન મુજબ, રોજ નિયમિત કસરત કરવાથી હૃદય મજબૂત બને છે. વજન નિયંત્રણમાં રાખવું, ધૂમ્રપાન છોડવું અને માનસિક તણાવ મુક્ત રહેવું ખૂબ જ જરૂરી છે. વર્ષ ૨૦૨૪ના ‘નેચર રિવ્યૂઝ કાર્ડિયોલોજી’ ના રિપોર્ટ અનુસાર, માનસિક તણાવ (Mental Stress) એ પીડારહિત એટલે કે સાયલન્ટ હાર્ટ ઇવેન્ટ્સનું મુખ્ય કારણ છે.
