એલોન મસ્કની સ્ટારલિંકને મળશે સીધી ટક્કર: ભારતના આકાશ પર જિયો રજૂ કરશે પોતાનું સૌથી મોટું સ્વદેશી સેટેલાઇટ નેટવર્ક
ભારતના ટેલિકોમ ઇતિહાસમાં એક નવો અને અત્યંત મહત્વનો અધ્યાય શરૂ થવા જઈ રહ્યો છે. અત્યાર સુધી આપણે જમીન પર બિછાવેલા ફાઇબર કેબલ અને મોબાઇલ ટાવર્સ દ્વારા 4G અને 5G ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરતા આવ્યા છીએ. પરંતુ હવે ભારત સીધું અંતરિક્ષમાંથી ઇન્ટરનેટ મેળવવાની દિશામાં બહુ મોટું પગલું ભરી ચૂક્યું છે. રિલાયન્સ જિયો (Reliance Jio) ની આશરે ૧,૬૦૦ લો અર્થ ઓર્બિટ (LEO) સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવાની ભવ્ય યોજનાને ભારતીય અવકાશ નિયમનકાર IN-SPACe તરફથી સત્તાવાર ટેકનિકલ મંજૂરી મળી ગઈ છે. આ મંજૂરી મળતાં જ જિયો હવે દેશનું સૌથી મોટું અને સંપૂર્ણ સ્વદેશી સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ નેટવર્ક સ્થાપિત કરવા માટે સજ્જ બન્યું છે.
આ પ્રસ્તાવનું મૂલ્યાંકન માત્ર સ્પેસ રેગ્યુલેટર દ્વારા જ નહીં, પરંતુ ઇન્ડિયન સ્પેસ રિસર્ચ ઓર્ગેનાઇઝેશન (ISRO) અને ટેલિકોમ વિભાગ (DoT) ના ઉચ્ચ સ્તરીય નિષ્ણાતો દ્વારા સંયુક્ત રીતે કરવામાં આવ્યું હતું. તમામ સ્તરે આ પ્રોજેક્ટને તકનીકી અને આર્થિક રીતે અત્યંત મજબૂત ગણાવવામાં આવ્યો છે, જે વૈશ્વિક સ્તરે એલોન મસ્કની સ્ટારલિંક (Starlink) સેવાઓને સીધી અને આકરી ટક્કર આપવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
એલોન મસ્કના એકાધિકારને પડકાર અને અસાધારણ ક્ષમતા
વર્તમાન સમયમાં દુનિયાભરના સેટેલાઇટ બ્રોડબેન્ડ માર્કેટ પર એલોન મસ્કની સ્ટારલિંકનું એકહથ્થુ શાસન જોવા મળે છે, જે પૃથ્વીની નીચલી કક્ષામાં હજારો સેટેલાઇટ્સ ઓપરેટ કરે છે. જિયોનો આ પ્રોજેક્ટ ભારતીય સરહદોની અંદર વિદેશી કંપનીઓ પરની આર્થિક અને તકનીકી નિર્ભરતાને નહિવત કરી દેશે. આ પ્રોજેક્ટની મહત્વાકાંક્ષાનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે જિયો આશરે ૪.૫ થી ૫ ટેરાબિટ પ્રતિ સેકન્ડ (Tbps) ની પ્રચંડ ડેટા ટ્રાન્સમિશન ક્ષમતા સાથે આ સેવા શરૂ કરવા માંગે છે. ભારત માટે આ અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો અને વ્યાપક સ્પેસ પ્રસ્તાવ છે.
આ ક્રાંતિકારી સેટેલાઇટ નેટવર્ક દ્વારા માત્ર શહેરોમાં જ નહીં, પરંતુ દૂરસંચાર ઓપરેટરોના મોબાઇલ ટાવર્સ માટે જરૂરી બેકહોલ સેવાઓ પણ ઉપલબ્ધ કરાવાશે. ભવિષ્યમાં આ ટેક્નોલોજીની મદદથી યુઝર્સ કોઈપણ મધ્યસ્થી ડિવાઇસ કે રાઉટર વગર, સીધા પોતાના સ્માર્ટફોનમાં સેટેલાઇટ સિગ્નલ મેળવી શકશે. આ સમગ્ર નેટવર્કને જમીન પરથી ઓપરેટ કરવા અને ડેટા ટ્રાફિકને નિયંત્રિત કરવા માટે જિયો દેશભરમાં આશરે ૨૦ થી ૨૨ હાઇ-ટેક ગ્રાઉન્ડ સ્ટેશન સ્થાપવાની યોજના પર કામ કરી રહ્યું છે.
સામાન્ય નાગરિકો માટે કેવી રીતે ગેમ-ચેન્જર બનશે?
જિયોના આ સ્પેસ મિશનની સીધી અસર ભારતના સામાન્ય નાગરિકોના ડિજિટલ જીવન પર પડશે. પહાડી વિસ્તારો, ગાઢ જંગલો, પૂર્વોત્તરના દુર્ગમ પ્રદેશો, અંતરિયાળ સરહદી ગામડાં અને દરિયામાં આવેલા ટાપુઓ જ્યાં અત્યાર સુધી ફાઇબર કેબલ નાખવી ભૌગોલિક રીતે અશક્ય હતી, ત્યાં પણ હાઇ-સ્પીડ બ્રોડબેન્ડ ઇન્ટરનેટ ઉપલબ્ધ બનશે. જિયો હંમેશાંથી તેની સસ્તી અને પરવડે તેવી આક્રમક કિંમતો માટે જાણીતું છે, તેથી આ સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ પણ સામાન્ય ભારતીય ગ્રાહકોના ખિસ્સાને પરવડે તેવા બજેટમાં રજૂ કરવામાં આવે તેવી પૂરેપૂરી શક્યતા છે.
આ ઉપરાંત, આ ટેક્નોલોજીનો સૌથી મોટો જીવનરક્ષક ફાયદો આપત્તિ વ્યવસ્થાપન દરમિયાન જોવા મળશે. ભારતમાં પૂર, ભૂકંપ, વાવાઝોડું કે ચક્રવાત જેવી કુદરતી આફતો સમયે મોબાઇલ ટાવર્સ જમીનદોસ્ત થઈ જાય છે અને ફાઇબર લાઇન તૂટી જવાથી કમ્યુનિકેશન સંપૂર્ણ બંધ થઈ જાય છે. આવી ગંભીર પરિસ્થિતિઓમાં પણ આકાશમાં રહેલા લો અર્થ ઓર્બિટ સેટેલાઇટ્સ અવિરત કામ કરતા રહેશે, જેનાથી બચાવ કામગીરી અને ઇમરજન્સી સેવાઓ ક્ષણભર માટે પણ અટકશે નહીં.
રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને ટેકનોલોજીકલ આત્મનિર્ભરતા
ટેકનિકલ વિશ્લેષકોના મતે, આ પ્રોજેક્ટ માત્ર કોમર્શિયલ ઇન્ટરનેટ સેવા પૂરતો સીમિત નથી. દેશની સરહદોની સુરક્ષા, સૈન્ય સંચાર અને સંરક્ષણ વ્યુહરચનાની દૃષ્ટિએ પણ આ એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને વ્યૂહાત્મક પ્રોજેક્ટ છે. ભારત પાસે પોતાનું રાષ્ટ્રીય સ્પેસ નેટવર્ક હોવાથી દેશની સંચાર વ્યવસ્થા અન્ય કોઈ વિદેશી શક્તિ કે ખાનગી ગ્લોબલ કંપનીના નિયંત્રણ હેઠળ નહીં રહે, જે ભારતના સાર્વભૌમત્વને વધુ મજબૂત બનાવશે.
હાલમાં જિયોને સ્પેસ રેગ્યુલેટર તરફથી મહત્વની ટેકનિકલ મંજૂરી મળી ગઈ છે. હવે આગામી તબક્કામાં સ્પેક્ટ્રમ ફાળવણી અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમનકારી પ્રક્રિયાઓ પૂર્ણ થયા બાદ કંપની સેટેલાઇટ્સના લોન્ચિંગનું ઓપરેશન શરૂ કરશે. જો બધું નિર્ધારિત સમયપત્રક મુજબ આગળ વધશે, તો આગામી થોડા જ વર્ષોમાં ભારતીય આકાશમાંથી કરોડો નાગરિકોને સુપરફાસ્ટ સ્પેસ ઇન્ટરનેટ મળવા લાગશે.
