માત્ર ભારતમાં ઘર હોવાથી ટેક્સ નથી લાગતો! આ રહ્યું ઇન્કમ ટેક્સ એક્ટનું સાચું ગણિત અને નિયમો
ઘણા ભારતીય નાગરિકો વિદેશમાં મોટી કંપનીઓમાં પ્રશંસનીય હોદ્દા પર નોકરી કરે છે, પરંતુ તેમનો પરિવાર, સામાજિક મૂળ કે પોતાનું મકાન ભારતમાં જ હોય છે. આવા વ્યાવસાયિકોના મનમાં હંમેશા એક ડર અને અસમંજસની સ્થિતિ રહે છે કે તેમણે આખરે પોતાની કમાણી પર ટેક્સ ક્યાં ચૂકવવો? શું ભારતમાં માત્ર ઘર હોવાના કારણે જ વિદેશની કમાણી પર ટેક્સ લાગુ થઈ જાય? અથવા ઇન્કમ ટેક્સ ડિપાર્ટમેન્ટ કયા આધારે કોઈ વ્યક્તિને એનઆરઆઈ (NRI) માને છે? ભારતીય આવકવેરા કાયદા (Income Tax Act) માં આ તમામ પરિસ્થિતિઓ માટે સ્પષ્ટ અને ચોક્કસ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે, જેને સમજવી દરેક પ્રવાસી ભારતીય માટે અનિવાર્ય છે.
સૌથી મહત્વનું છે તમારું ‘રેસિડેન્શિયલ સ્ટેટસ’
ઘણા લોકો એ ભ્રમમાં જીવે છે કે જો તેમની પાસે ભારતનું નાગરિકત્વ કે ભારતમાં પ્રોપર્ટી હોય, તો તેમણે અહીં ટેક્સ ચૂકવવો જ પડશે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે ભારતમાં ટેક્સની જવાબદારી માત્ર અને માત્ર તમારા ‘રેસિડેન્શિયલ સ્ટેટસ’ (રહેણાંક સ્થિતિ) પર નિર્ભર કરે છે. આવકવેરા વિભાગ કોઈ પણ વ્યક્તિનું ટેક્સ સ્ટેટસ નક્કી કરવા માટે તે નાણાકીય વર્ષ (Financial Year) દરમિયાન ભારતમાં કેટલા દિવસ રહ્યો, તે દિવસોની ગણતરી કરે છે.
કાયદા અનુસાર, જો કોઈ વ્યક્તિ સંબંધિત નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન કુલ ૧૮૨ દિવસ કે તેથી વધુ સમય માટે ભારતમાં શારીરિક રીતે હાજર રહ્યો હોય, તો તેને તે વર્ષ માટે ‘ભારતીય નિવાસી’ (Resident) માનવામાં આવે છે. તેનાથી વિપરીત, જો કોઈ વ્યક્તિ ભારતમાં ૧૮૨ દિવસ કરતા ઓછો સમય વિતાવે છે, તો તેને નોન-રેસિડેન્ટ (NRI) નું સ્ટેટસ મળે છે. આ દિવસો સળંગ હોવા જરૂરી નથી, આખા વર્ષ દરમિયાન અલગ-અલગ ટુકડાઓમાં વિતાવેલા દિવસોનો સરવાળો કરવામાં આવે છે.
NRI હોવ તો કઈ આવક પર ટેક્સ લાગે?
જો નિયમોની ગણતરી બાદ તમારું સ્ટેટસ NRI તરીકે નક્કી થાય છે, તો ગભરાવાની જરૂર નથી. વિદેશની ધરતી પર કમાયેલો તમારો પગાર કે ત્યાંનો વ્યાપારી નફો ભારતમાં કરપાત્ર નથી હોતો. જો કે, જો તમારી ભારતમાંથી કોઈ કમાણી થતી હોય, તો તેના પર ભારતીય કાયદા મુજબ ટેક્સ લાગશે. ભારતની કરપાત્ર આવકમાં મુખ્યત્વે ભારતમાં અસ્કયામતો વેચવાથી મળેલો કેપિટલ ગેઈન (મૂડી નફો), ભારતમાં આવેલી પ્રોપર્ટીમાંથી મળતું ભાડું, ભારતીય બેંકોના ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ કે સેવિંગ્સ એકાઉન્ટ પર મળતું વ્યાજ, અને ભારતની અંદર પૂરી પાડવામાં આવેલી સેવાઓ બદલ મળેલો પગાર સામેલ છે.
બીજી બાજુ, જો તમે દિવસોની શરત પૂરી ન કરી શકવાના કારણે ‘રેસિડેન્ટ’ સાબિત થાઓ છો, તો તમારી ‘ગ્લોબલ ઇન્કમ’ એટલે કે વૈશ્વિક આવક ભારત સરકારના ટેક્સના દાયરામાં આવી જાય છે. આ સ્થિતિમાં તમારે વિદેશમાં કમાયેલો પગાર પણ ભારતના ઇન્કમ ટેક્સ રિટર્ન (ITR) માં દર્શાવવો પડે છે.
ડબલ ટેક્સેશનથી બચવાનો ઉપાય: DTAA
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિની આવક પર વિદેશમાં અને ભારતમાં એમ બંને જગ્યાએ ટેક્સ લાગવાની સ્થિતિ ઊભી થાય, ત્યારે તેને બચાવવા માટે ‘Double Taxation Avoidance Agreement’ (DTAA) એટલે કે બેવડા કર નિવારણ કરાર મદદરૂપ બને છે. ભારત સરકારે વિશ્વના મોટાભાગના અગ્રણી દેશો સાથે આ કરાર કરેલા છે. જો તમે વિદેશમાં તમારી આવક પર ઓલરેડી ટેક્સ ચૂકવી દીધો હોય, તો તમે DTAA ની જોગવાઈઓ હેઠળ ભારતમાં ટેક્સ ક્રેડિટ અથવા રાહતનો દાવો કરી શકો છો, જેથી તમારે એક જ કમાણી પર બે વાર ટેક્સ ન ભરવો પડે.
યાદ રાખો કે માત્ર ભારતમાં ઘર હોવાથી કે ત્યાં તમારો પરિવાર રહેતો હોવાથી ટેક્સ રેસિડેન્સી બદલાતી નથી. અંતિમ નિર્ણય કાયદાકીય દિવસોની ગણતરી પર જ આધાર રાખે છે. તેથી, જ્યારે પણ તમે આઈટીઆર (ITR) ફાઇલ કરો, ત્યારે સૌથી પહેલા પોતાના પાસપોર્ટના આધારે ભારતમાં વિતાવેલા દિવસોની સચોટ ગણતરી કરો, વિદેશી કમાણી અને ત્યાં ચૂકવેલા ટેક્સના સત્તાવાર દસ્તાવેજો તૈયાર રાખો અને યોગ્ય આઈટીઆર ફોર્મ પસંદ કરીને જ ન્યાયિક રીતે રિટર્ન સબમિટ કરો.
