રાત્રે વારંવાર પેશાબ કરવા જવું પડે છે? ઘડપણની અસર સમજીને નજરઅંદાજ કરવાની ભૂલ જીવલેણ સાબિત થશે!

ભારતમાં પુરુષોના સ્વાસ્થ્યને લઈને ઘણી બાબતો એવી છે જેના પર કાં તો ખુલીને વાત નથી થતી અથવા તો તેને સામાન્ય માનીને નજરઅંદાજ કરવામાં આવે છે. હાલમાં દેશભરમાં એક ચિંતાજનક ટ્રેન્ડ જોવા મળી રહ્યો છે—મોટી ઉંમરના પુરુષોમાં પ્રોસ્ટેટ કેન્સર (Prostate Cancer) ના કેસો ખૂબ ઝડપથી વધી રહ્યા છે. સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે મોટાભાગના પુરુષોમાં આ રોગનું નિદાન ખૂબ જ મોડું, એટલે કે એડવાન્સ સ્ટેજમાં થાય છે.

રાત્રે વારંવાર પેશાબ કરવા જવું એ વધતી ઉંમરની સામાન્ય પ્રક્રિયા માની લેવામાં આવે છે, પરંતુ ડોક્ટરોના મતે આ ભૂલ જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. આ લેખમાં આપણે સમજીશું કે કેમ ભારતીય પુરુષોમાં આ કેન્સરનું મોડું નિદાન થાય છે અને કયા લક્ષણોને ભૂલથી પણ સામાન્ય ન સમજવા જોઈએ.

પ્રોસ્ટેટ કેન્સર શું છે અને તેનો નવો ટ્રેન્ડ શું છે?

પ્રોસ્ટેટ એ પુરુષોના શરીરમાં આવેલી એક નાની ગ્રંથિ (Gland) છે, જે પેશાબની કોથળીની નીચે હોય છે. જ્યારે આ ગ્રંથિના કોષો અસાધારણ રીતે વધવા લાગે છે, ત્યારે તે પ્રોસ્ટેટ કેન્સરનું સ્વરૂપ લે છે.

પહેલાં એવું માનવામાં આવતું હતું કે આ રોગ માત્ર દિલ્હી, મુંબઈ કે બેંગલુરુ જેવા મેટ્રો શહેરો પૂરતો મર્યાદિત છે. પરંતુ હવે મેડિકલ એક્સપર્ટ્સના જણાવ્યા અનુસાર, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને હરિયાણા જેવા રાજ્યોના નાના નગરો અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાંથી પણ મોટી સંખ્યામાં દર્દીઓ હોસ્પિટલ પહોંચી રહ્યા છે. આનો અર્થ એ થયો કે લોકોમાં જાગૃતિ તો વધી રહી છે, પણ હજુય હોસ્પિટલ પહોંચવામાં ઘણો વિલંબ થઈ રહ્યો છે.

લેટ ડાયગ્નોસિસ (મોડા નિદાન) પાછળના મુખ્ય કારણો

ડોક્ટરોના મતે પ્રોસ્ટેટ કેન્સર વહેલું ન પકડાવા પાછળ મુખ્યત્વે બે મોટા કારણો જવાબદાર છે:

૧. શરૂઆતના સ્ટેજમાં કોઈ લક્ષણો ન હોવા

કેન્સરના નિષ્ણાતો સ્પષ્ટ કરે છે કે પ્રોસ્ટેટ કેન્સરના શરૂઆતના તબક્કામાં દર્દીને કોઈ જ તકલીફ નથી હોતી. તે વ્યક્તિ પોતાની જાતને એકદમ ફિટ અને હેલ્ધી અનુભવે છે. આ કોઈ છૂપો દુશ્મન જેવો રોગ છે, જે શરીરમાં અંદર જ અંદર વધતો રહે છે અને જ્યાં સુધી તેના લક્ષણો બહાર આવે, ત્યાં સુધીમાં તે ઘણો આગળ વધી ચૂક્યો હોય છે.

૨. વધતી ઉંમરની અસર માનવાની ભૂલ

મોટાભાગના પુરુષો પેશાબમાં થતા ફેરફારોને ‘ઘડપણની સામાન્ય નિશાની’ અથવા પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ સામાન્ય રીતે મોટી થવી (BPH) માની લે છે. જોકે ઉંમર સાથે પ્રોસ્ટેટનું વધવું સામાન્ય છે, પરંતુ તેના અને કેન્સરના લક્ષણો એટલા મળતા આવે છે કે માત્ર મેડિકલ ટેસ્ટ દ્વારા જ સાચું કારણ જાણી શકાય છે. ડોક્ટરની સલાહ લેવામાં થતો વિલંબ કેન્સરને શરીરના અન્ય ભાગોમાં ફેલાવવાની તક આપી દે છે.

બાથરૂમની આ આદતોને ક્યારેય નજરઅંદાજ ન કરો

જો તમને અથવા તમારા પરિવારના કોઈ વડીલને નીચે મુજબની ફરિયાદો રહેતી હોય, તો તરત જ યુરોલોજિસ્ટનો સંપર્ક કરવો જોઈએ:

• નોક્ટુરિયા (Nocturia): રાત્રે સૂતી વખતે વારંવાર પેશાબ કરવા માટે જાગવું પડવું. આ આ રોગનું સૌથી પ્રાથમિક લક્ષણ હોઈ શકે છે.

• પેશાબની નબળી ધાર: પેશાબની ધાર પાતળી થવી અથવા રોકાઈ-રોકાઈને આવવી.

• શરૂઆતમાં મુશ્કેલી: પેશાબ શરૂ કરતી વખતે વધારે જોર કરવું પડવું.

• અધૂરું લાગવું: પેશાબ કર્યા પછી પણ એવું લાગવું કે બ્લેડર (પેશાબની કોથળી) પૂરેપૂરું ખાલી નથી થયું.

• લોહી આવવું: પેશાબમાં અથવા વીર્ય (Semen) માં લોહીના અંશ દેખાવા.

યાદ રાખો: આ લક્ષણો સામાન્ય ઇન્ફેક્શન કે નોન-કેન્સરીયસ પ્રોસ્ટેટ (BPH) ના પણ હોઈ શકે છે, તેથી ડરવાની જરૂર નથી, પણ સાવચેત રહેવું અનિવાર્ય છે.

સ્ટેજ-૪: જ્યારે કેન્સર ગંભીર અને જીવલેણ બને છે

કેન્સરના સર્જનોના જણાવ્યા મુજબ, ભારતમાં પચાસ ટકા (50%) દર્દીઓ એવા હોય છે જેઓ સીધા સ્ટેજ-૪ (Stage 4) માં હોસ્પિટલ આવે છે. આ એવો સ્ટેજ છે જ્યાં કેન્સર પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિમાંથી બહાર નીકળીને શરીરના અન્ય અંગોમાં ફેલાઈ ગયું હોય છે. આ તબક્કે સારવારથી કેન્સરને કાબૂમાં ચોક્કસ રાખી શકાય છે, પણ તેને મૂળમાંથી મટાડવું (Cure) લગભગ અશક્ય બની જાય છે.

જ્યારે પ્રોસ્ટેટ કેન્સર ફેલાય છે, ત્યારે તે સૌથી પહેલા દર્દીના હાડકાં અને કરોડરજ્જુ (Spine) પર હુમલો કરે છે. આનાથી કરોડરજ્જુની નસો દબાવવા લાગે છે, જેને મેડિકલ ભાષામાં સ્પાઇનલ કોર્ડ કમ્પ્રેશન કહે છે. આ એક ગંભીર ન્યુરોલોજીકલ ઈમરજન્સી છે.

ન્યુરોલોજીકલ લક્ષણો: તાત્કાલિક સારવારની જરૂર

ઘણીવાર એવું બને છે કે દર્દીને પેશાબની કોઈ તકલીફ નથી થતી, પણ સીધા ચેતાતંત્ર (Nerves) ને લગતી સમસ્યાઓ શરૂ થાય છે. જો આવા લક્ષણો દેખાય, તો વિલંબ કર્યા વિના ઈમરજન્સીમાં જવું જોઈએ:

1. કમરનો અસહ્ય દુખાવો: પીઠ કે કમરના નીચેના ભાગમાં સતત દુખાવો થવો, જે આરામ કરવાથી પણ મટતો નથી.

2. પગમાં નબળાઈ: ચાલતી વખતે પગ લથડવા અથવા પગમાં જોર ન રહેવું.

3. બહેરાશ કે ઝણઝણાટી: પગ અથવા સાથળના ભાગમાં કશું સ્પર્શ ન થતો હોય તેવી બહેરાશ આવવી.

4. કંટ્રોલ ગુમાવવો: પેશાબ કે મળત્યાગ (Stool) પરથી કાબૂ સંપૂર્ણપણે જતો રહેવો.

જો આ લક્ષણોમાં બેદરકારી રાખવામાં આવે, તો કરોડરજ્જુની નસો કાયમ માટે ડેમેજ થઈ શકે છે અને દર્દી આજીવન લકવા (Paralysis) નો ભોગ બની શકે છે.

સ્ક્રીનીંગ ટેસ્ટ: વહેલી તપાસ જ સાચો બચાવ છે

પ્રોસ્ટેટ કેન્સર જો વહેલા સ્ટેજમાં પકડાઈ જાય, તો તે સંપૂર્ણપણે મટી શકે છે અને દર્દી સામાન્ય જીવન જીવી શકે છે. આ માટે બહુ જ સરળ ટેસ્ટ ઉપલબ્ધ છે:

• PSA બ્લડ ટેસ્ટ: પ્રોસ્ટેટ-સ્પેસિફિક એન્ટિજેન (PSA) એ લોહીની એક સામાન્ય તપાસ છે. જો લોહીમાં આનું પ્રમાણ વધારે આવે, તો તે પ્રોસ્ટેટમાં ગરબડ હોવાનો સંકેત આપે છે.

• આગળની તપાસ: જો PSA ટેસ્ટ નોર્મલ ન હોય, તો ડોક્ટરો એડવાન્સ MRI (multi-parametric MRI) અને બાયોપ્સી (MRI-TRUS fusion biopsy) દ્વારા કેન્સર છે કે નહીં તેની ચોક્કસ પુષ્ટિ કરે છે.

કોણે સાવધ રહેવું જોઈએ?

૫૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરના તમામ પુરુષોએ વર્ષમાં એકવાર પોતાના ડોક્ટર સાથે વાત કરીને PSA ટેસ્ટ કરાવવો જોઈએ. આ ઉપરાંત, જો પરિવારમાં (પિતા કે ભાઈને) પહેલાં પ્રોસ્ટેટ કેન્સરનો ઈતિહાસ રહ્યો હોય, તો આનુવંશિક કારણોસર આ કેન્સર થવાનું જોખમ બમણું થઈ જાય છે. આવા લોકોએ ૪૫ વર્ષની ઉંમરથી જ નિયમિત તપાસ શરૂ કરી દેવી જોઈએ. અકારણ વજન ઘટવું, સતત થાક લાગવો કે હાડકાંનો દુખાવો પણ કેન્સરની નિશાની હોઈ શકે છે.

રાત્રે પેશાબ કરવા માટે ઉઠવું એ દરેક વખતે કેન્સર જ હોય તે જરૂરી નથી, પણ તેને ‘ઉંમરનો તકાજો’ સમજીને અવગણવું એ ખુદના પગ પર કુહાડી મારવા સમાન છે. જાગૃતિ અને સમયસરની તબીબી સલાહ જ આ બીમારી સામે જીતવાનો એકમાત્ર રસ્તો છે.