વર્ષ ૨૦૨૭ માં દેશભરમાં મોટા પાયે પ્લાસ્ટિક મનીનું રોલઆઉટ શક્યઃ પાયલોટ પ્રોજેક્ટના પરિણામો પર નજર
ભારતીય ચલણી બજારમાં ટૂંક સમયમાં જ એક મોટો તકનીકી અને માળખાકીય બદલાવ જોવા મળી શકે છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) દ્વારા ₹૧૦ અને ₹૨૦ ના મૂલ્યની પ્લાસ્ટિક (પોલિમર) નોટો રજૂ કરવાની તૈયારીઓ ખૂબ જ ઝડપી બનાવી દેવામાં આવી છે.
ભારતીય રિઝર્વ બેંકે દેશની અર્થવ્યવસ્થામાં રોકડ વ્યવહારોને વધુ સુરક્ષિત અને ટકાઉ બનાવવા માટે ₹૧૦ અને ₹૨૦ ની પ્લાસ્ટિક નોટો લાવવાનો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો છે. આ માટે ચલણ છાપતી સરકારી પેટાકંપની દ્વારા વૈશ્વિક સ્તરે ટેન્ડર પણ બહાર પાડી દેવામાં આવ્યું છે. આ અહેવાલો સપાટી પર આવતાની સાથે જ સામાન્ય જનતામાં એક નવો ફફડાટ અને ચર્ચા જાગી છે કે, શું આ નવી નોટો આવ્યા પછી આપણી જૂની કાગળની નોટો કાયદાકીય રીતે અમાન્ય બની જશે? ભારતમાં ચલણ વ્યવસ્થાપન પાછળ કેટલો ખર્ચ થાય છે અને આ નવી તકનીકથી દેશને તથા સામાન્ય માણસને શું ફાયદો થશે, તેની સંપૂર્ણ આર્થિક સમીક્ષા અહીં પ્રસ્તુત છે.
ચલણ છાપવાનો વધતો ખર્ચ અને નોટોનો નાશ
ભારતમાં રોકડની માંગ સતત વધી રહી છે અને તેની સાથે જ નોટો છાપવાનો અને ફાટેલી નોટોને બદલવાનો ખર્ચ સેન્ટ્રલ બેંક માટે મોટો પડકાર રહ્યો છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ માં આરબીઆઈએ નોટો છાપવા પાછળ અંદાજે ₹૬,૩૭૩ કરોડનો જંગી ખર્ચ કર્યો હતો, જે તેના અગાઉના વર્ષના ₹૫,૧૦૧ કરોડ કરતાં ઘણો વધારે હતો. જો કે, વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ ના નાણાકીય વર્ષમાં આ ખર્ચમાં આશરે ૨૩.૫ ટકાનો ઘટાડો જોવા મળ્યો અને તે ઘટીને ₹૪,૮૭૫ કરોડ થયો હતો. તેમ છતાં, છેલ્લા પાંચ વર્ષના આંકડા દર્શાવે છે કે નોટોના પ્રિન્ટિંગ ખર્ચમાં સતત અનિશ્ચિત વધઘટ થતી રહે છે.
આ ખર્ચ પાછળનું એક મુખ્ય કારણ એ છે કે કાગળની નોટો બહુ ઝડપથી ગંદી કે ફાટી જાય છે. એકલા નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫ માં જ આરબીઆઈ દ્વારા આશરે ૨,૩૮૦ કરોડ જેટલી ગંદી અને નકામી બનેલી નોટોનો નાશ કરવામાં આવ્યો હતો. બીજી તરફ, દેશમાં ઓનલાઈન અને ડીજીટલ પેમેન્ટનો વ્યાપ ખૂબ વધ્યો હોવા છતાં, મે ૨૦Constants સુધીમાં દેશમાં ચલણમાં રહેલી કુલ રોકડ ₹૪૨.૮૬ લાખ કરોડના ઐતિહાસિક રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી ગઈ છે. આ જ કારણ છે કે આરબીઆઈ હવે પોલિમર એટલે કે પ્લાસ્ટિક નોટો તરફ વળી રહી છે, જે કાગળની સરખામણીએ અનેક ગણી વધુ ટકાઉ
પ્લાસ્ટિકની નોટોથી સામાન્ય નાગરિકોને શું ફાયદો થશે?
જ્યારે દેશમાં પ્લાસ્ટિકની નોટો ફરતી થશે, ત્યારે સામાન્ય માણસને તેનાથી અનેક પ્રત્યક્ષ ફાયદાઓ થશે. આ નોટો પોલિમર મટિરિયલમાંથી બનતી હોવાથી તે વોટરપ્રૂફ હશે, એટલે કે પાણીમાં પલળી જવાથી કે ચોમાસામાં ભેજને કારણે નોટો ખરાબ થવાનું જોખમ સાવ નાબૂદ થઈ જશે. સામાન્ય ઘસારા કે ખેંચાણથી તે સરળતાથી ફાટશે નહીં, જેથી વારંવાર બેંકોમાં જઈને ફાટેલી નોટો બદલાવવાની હાલાકીમાંથી મુક્તિ મળશે.
આ ઉપરાંત, આ નોટોની સપાટી પર ગંદકી, ચીકાશ કે હાનિકારક બેક્ટેરિયા જમા થવાની શક્યતા નહિવત હોવાથી તે સ્વાસ્થ્યની દ્રષ્ટિએ વધુ સ્વચ્છ રહેશે. સૌથી મહત્વનો ફાયદો નકલી નોટો (ફેક કરન્સી) ના દૂષણ સામે મળશે. પ્લાસ્ટિક નોટોમાં ખાસ પ્રકારની પારદર્શક બારી (ટ્રાન્સપરન્ટ વિન્ડો) અને જટિલ સુરક્ષા ચિહ્નો હોય છે, જેની હૂબહૂ નકલ કરવી કોઈ પણ સ્કેનર કે કલર પ્રિન્ટર માટે અશક્ય બની જશે.
શું કાગળની નોટો બંધ થઈ જશે? આરબીઆઈની સત્તાવાર સ્પષ્ટતા
લોકોના મનમાં રહેલા સૌથી મોટા પ્રશ્નનો જવાબ આપતા આરબીઆઈએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલની કાગળની નોટો બંધ કરવાની તેમની કોઈ જ યોજના નથી. જૂન ૨૦૨૬ ની નાણાકીય નીતિની સમીક્ષા બાદ આયોજિત પત્રકાર પરિષદમાં ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ વિગતવાર જણાવ્યું હતું કે, પોલિમર નોટો લાવવાનો પ્રસ્તાવ હાલ માત્ર વિચારણા અને પ્રારંભિક ટ્રાયલના તબક્કામાં છે.
સેન્ટ્રલ બેંક હાલમાં આ પ્રોજેક્ટના તમામ પાસાઓ, તેના ફાયદા અને મર્યાદાઓનું બારીકાઈથી મૂલ્યાંકન કરી રહી છે. હાલ પૂરતો આ માત્ર એક મર્યાદિત પાયલોટ પ્રોજેક્ટ છે. બજારમાં નવી નોટો આવ્યા પછી પણ તમારી પાસે રહેલી તમામ કાગળની નોટો સંપૂર્ણપણે કાયદેસર અને ચલણમાં ચાલુ જ રહેશે. પાયલોટ પ્રોજેક્ટના પરિણામો સકારાત્મક આવ્યા બાદ જ તેને અન્ય મોટી કરન્સી નોટોમાં વિસ્તારવા અંગે અંતિમ નિર્ણય લેવાશે.
બજારમાં ક્યારે જોવા મળશે આ નવી નોટો?
પ્લાસ્ટિકની નોટો બજારમાં કઈ ચોક્કસ તારીખથી આવશે તેની સત્તાવાર જાહેરાત હજુ સુધી કરવામાં આવી નથી. ગ્લોબલ ટેન્ડરિંગની પ્રક્રિયા, સપ્લાય ચેઈન અને દેશના વિવિધ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં લેવાનારા ટ્રાયલ્સના આધારે આ સમય નક્કી થશે. જો કે, આર્થિક વિશ્લેષકો અને મીડિયા અહેવાલોનું માનીએ તો, બધી પ્રક્રિયાઓ સમયસર પૂર્ણ થતાં વર્ષ ૨૦૨૭ સુધીમાં આ પ્લાસ્ટિક નોટોનું મોટા પાયે દેશભરમાં સત્તાવાર રોલઆઉટ શરૂ થઈ શકે છે. ત્યાં સુધી નાગરિકોએ કોઈ પણ પ્રકારની અફવાઓથી દૂર રહીને પ્રવર્તમાન કાગળના ચલણનો નિર્ભયપણે ઉપયોગ ચાલુ રાખવો જોઈએ.
