સોનમ વાંગચુક: લાંબા ઉપવાસ, પોલીસની અચાનક કાર્યવાહી અને લોકશાહીના મંદિરમાં અવાજ ઉઠાવવાની જીદ
પર્યાવરણવાદી અને શિક્ષણ સુધારક સોનમ વાંગચુકનું નામ આજે દેશભરમાં આદર સાથે લેવાય છે. લદ્દાખના પહાડોમાંથી નીકળીને દિલ્હીના જંતર-મંતર સુધી પહોંચેલા વાંગચુકે જ્યારે NEET પેપર લીક અને શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં ફેલાયેલા ભ્રષ્ટાચાર સામે અવાજ ઉઠાવ્યો, ત્યારે તેમણે કદાચ વિચાર્યું પણ નહીં હોય કે તેમનો આ સંઘર્ષ આટલી ગંભીર વળાંક લેશે. ૨૦ દિવસના સતત ઉપવાસ બાદ, જ્યારે તેમની તબિયત નાજુક બની, ત્યારે દિલ્હી પોલીસે સવારે જે રીતે તેમને ત્યાંથી હટાવ્યા, તે ઘટનાએ દેશભરમાં ચર્ચાઓ જગાવી છે.
સવારનો અંધકાર અને પોલીસની અણધારી એન્ટ્રી
દિલ્હીના જંતર-મંતર પર સવારનો સમય હતો. સોનમ વાંગચુક પોતાના સમર્થકો સાથે બેઠા હતા. શાંતિપૂર્ણ માહોલ હતો, ત્યાં જ અચાનક સામાન્ય કપડાંમાં (સિવિલ ડ્રેસમાં) આવેલા પોલીસકર્મીઓનું ટોળું ત્યાં આવી પહોંચ્યું. કોઈને ખ્યાલ પણ ન આવ્યો કે શું થઈ રહ્યું છે. વાદળી, સફેદ અને કાળા ટી-શર્ટમાં આવેલા પોલીસકર્મીઓએ આખા વિસ્તારને સફેદ ચાદરોથી ઢાંકી દીધો, જેથી બહારના લોકોને કે મીડિયાને કંઈ દેખાય નહીં. આ એક આયોજિત કાર્યવાહી હતી. થોડી ક્ષણોમાં, વાંગચુકને તેમની વચ્ચેથી ઉઠાવી લેવામાં આવ્યા. જોકે, ત્યાં હાજર કાર્યકરોએ થોડો વિરોધ કર્યો અને સૂત્રોચ્ચાર કર્યા, પરંતુ પોલીસે ખૂબ જ સંયમ રાખીને વાંગચુકને સુરક્ષિત રીતે સફદરજંગ હોસ્પિટલ પહોંચાડ્યા.
હોસ્પિટલ અને આરોગ્યની સ્થિતિ: એક ગંભીર ચેતવણી
સફદરજંગ હોસ્પિટલના ઇમરજન્સી વોર્ડમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા ત્યારે સોનમ વાંગચુકની સ્થિતિ ચિંતાજનક હતી. છેલ્લા ૨૦ દિવસથી અન્નનો ત્યાગ કરવાને કારણે તેમના શરીરે ૮ કિલોથી વધુ વજન ઘટાડ્યું હતું. ડોક્ટરોની ચેતવણી હતી કે તેમના અંગો નિષ્ફળ (Organ failure) જવાની સંભાવના છે. તેમ છતાં, હોસ્પિટલના બેડ પર હોવા છતાં વાંગચુકનું મન હજુ પણ એ જ ધ્યેય તરફ હતું, જે માટે તેમણે આ લડાઈ શરૂ કરી હતી. ANI ના અહેવાલ મુજબ તેઓ હોશમાં છે અને તેમના વાઈટલ્સ સ્થિર છે, પરંતુ તેમનું શરીર હવે વધુ ઝીલવા માટે તૈયાર નથી.
દિલ્હી પોલીસનો પક્ષ અને કોર્ટના આદેશો
પોલીસે આ ઘટના બાદ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘X’ પર સ્પષ્ટતા કરી હતી. પોલીસે જણાવ્યું કે આ કાર્યવાહી હાઈકોર્ટના આદેશોનું પાલન કરવા અને તબીબી નિષ્ણાતોની સલાહના આધારે કરવામાં આવી હતી. તેમના મતે, વાંગચુકની ઘટતી જતી તબિયત એક ‘મેડિકલ ઇમરજન્સી’ હતી. પોલીસે એવો પણ આક્ષેપ કર્યો કે અમુક વિરોધકર્તાઓએ અવરોધ ઉભો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ પોલીસે ‘મહત્તમ સંયમ’ (Maximum Restraint) રાખીને આ કામ પાર પાડ્યું હતું.
વાંગચુકની અડગ જીદ: “હું ભૂત બનીને આવીશ”
સોનમ વાંગચુકે હોસ્પિટલ જતાં પહેલાં જે શબ્દો કહ્યા હતા, તે કોઈપણ આંદોલનકારી માટે પ્રેરણારૂપ છે. તેમણે કહ્યું હતું, “હું બહારથી નબળો છું, પણ અંદરથી ખૂબ મજબૂત છું.” તેમની જીદ ૨૦ જુલાઈ સુધી જીવતા રહેવાની હતી, જ્યારે સંસદનું ચોમાસુ સત્ર શરૂ થવાનું છે. તેમણે પોતાના સમર્થકોને સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો હતો કે ૨૦ જુલાઈએ લોકશાહીના મંદિરમાં એટલે કે સંસદ ભવન સુધી શાંતિપૂર્ણ કૂચ કરવી જ પડશે. તેમણે રમૂજમાં પણ ગંભીરતાથી કહ્યું હતું કે, “જો તમે નહીં આવો અને આ કૂચ નિષ્ફળ જશે, તો હું ભૂત બનીને પાછો આવીશ.” આ શબ્દો તેમની કટિબદ્ધતા અને તેમના શિક્ષણ પ્રત્યેના પ્રેમને દર્શાવે છે.
આ આંદોલન શા માટે મહત્વનું છે?
NEET પેપર લીક જેવા કૌભાંડોએ દેશના લાખો વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્ય પર પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન મૂકી દીધું છે. વાંગચુક માત્ર એક વ્યક્તિ નથી, પરંતુ એ લાખો વિદ્યાર્થીઓનો અવાજ છે જેઓ મહેનત કરવા છતાં ભ્રષ્ટાચારને કારણે હારી જાય છે. જ્યારે એક વૈજ્ઞાનિક અને પર્યાવરણવિદ શિક્ષણ મંત્રીના રાજીનામાની માંગ સાથે ભૂખ હડતાળ પર ઉતરે છે, ત્યારે તે સરકાર માટે ગંભીર નૈતિક પડકાર બની જાય છે.
લોકશાહી અને વિરોધનો અધિકાર
ભારત એક લોકશાહી દેશ છે અને અહીં શાંતિપૂર્ણ વિરોધ કરવો એ નાગરિકોનો અધિકાર છે. પરંતુ વારંવાર જોવા મળે છે કે જ્યારે પણ કોઈ આંદોલન સરકાર માટે મુશ્કેલ બને છે, ત્યારે પોલીસ અને પ્રશાસન તેને ‘મેડિકલ ગ્રાઉન્ડ’ કે ‘કાયદો અને વ્યવસ્થા’ના નામે દબાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. શું આ લોકશાહીમાં અસંમતિનો અવાજ દબાવવાની રીત છે? આ એક મોટો પ્રશ્ન છે જેના પર વિચાર કરવાની જરૂર છે.
આગળ શું?
હાલમાં સોનમ વાંગચુક હોસ્પિટલમાં છે અને ડોક્ટરો તેમની સારવાર કરી રહ્યા છે. પરંતુ સવાલ એ છે કે ૨૦ જુલાઈના આયોજનનું શું થશે? શું તેમના સમર્થકો વાંગચુકની ગેરહાજરીમાં પણ સંસદ કૂચ સફળ બનાવી શકશે? સરકાર આ વિવાદને કેવી રીતે ઉકેલશે? વિદ્યાર્થીઓનું ભવિષ્ય સુધારવા માટે કોઈ નક્કર પગલાં લેવાશે કે પછી આ આંદોલન માત્ર દિલ્હીની ગલીઓમાં જ દબાઈ જશે?
વાંગચુકે બતાવી દીધું છે કે દેશના હિત માટે લડવા માટે માત્ર એક દ્રઢ સંકલ્પની જરૂર હોય છે. તેઓ આજે ભલે હોસ્પિટલના બેડ પર હોય, પરંતુ તેમનો સંદેશ દેશના દરેક ખૂણે પહોંચી ગયો છે. શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં પારદર્શિતા લાવવાની તેમની માંગ હવે માત્ર એક આંદોલન નથી રહી, પરંતુ એક લોક આંદોલન બની ગઈ છે.
