મોટો ઝટકો કે મોટી રાહત? ચૂંટણી કાર્ડમાંથી નામ કમી થવા પર સુપ્રીમ કોર્ટનો સૌથી મોટો ચુકાદો!
ચૂંટણી કાર્ડ અથવા મતદારયાદીમાંથી નામ કમી થવાને કારણે કોઈ વ્યક્તિની નાગરિકતા ખતમ થઈ જતી નથી, તેવી મહત્વની સ્પષ્ટતા સર્વોચ્ચ અદાલતે કરી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે એક કેસની સુનાવણી દરમિયાન જણાવ્યું કે, જો કોઈનું નામ મતદારયાદીમાંથી હટાવવામાં આવે છે, તો પણ તેની ભારતીય નાગરિકતા આપોઆપ નાબૂદ થતી નથી. આ સાથે જ કોર્ટે ઇલેક્શન કમિશન ઓફ ઇન્ડિયા (ECI) ને આદેશ આપ્યો છે કે જેમની નાગરિકતા શંકાસ્પદ લાગે, તેમના કેસ કેન્દ્ર સરકારને મોકલવામાં આવે જેથી કાયદાકીય રીતે તેની તપાસ થઈ શકે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વનો ચુકાદો અને ટિપ્પણી
મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યા કાંતની અધ્યક્ષતાવાળી બેંચે આ મામલે સ્પષ્ટતા કરતા જણાવ્યું કે, ચૂંટણી પંચ પાસે મતદારયાદી તૈયાર કરવા અને તેમાં સુધારા-વધારા કરવાની સંપૂર્ણ સત્તા છે. પરંતુ આ પ્રક્રિયા દરમિયાન જો કોઈ નાગરિકનું નામ યાદીમાંથી નીકળી જાય, તો તેનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી થતો કે તે દેશનો નાગરિક રહ્યો નથી.
અદાલતના જણાવ્યા અનુસાર, નામ કમી થયા બાદ ચૂંટણી પંચની એ જવાબદારી બને છે કે તે સંબંધિત વ્યક્તિનો મામલો કેન્દ્ર સરકારના ગૃહ મંત્રાલય અથવા સંબંધિત વિભાગને મોકલે. ત્યાં કાયદાકીય પ્રક્રિયા હેઠળ નક્કી કરવામાં આવશે કે તે વ્યક્તિ ભારતનો નાગરિક છે કે નહીં. માત્ર વહીવટી પ્રક્રિયા કે ભૂલના કારણે કોઈની નાગરિકતા છીનવી શકાય નહીં.
પશ્ચિમ બંગાળનો વિવાદ અને રેશન-સહાય બંધ થવાનો મામલો
આ સુનાવણી પશ્ચિમ બંગાળના એક ગંભીર કિસ્સાના સંદર્ભમાં થઈ રહી હતી. પશ્ચિમ બંગાળ પ્રદેશ કોંગ્રેસ સમિતિના નેતા પ્રસેનજીત બોઝ દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી. આ અરજીમાં આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો કે રાજ્યમાં ‘સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન’ (SIR) એટલે કે મતદારયાદીની ખાસ ચકાસણી દરમિયાન આશરે ૩૦ લાખથી વધુ લોકોના નામ યાદીમાંથી હટાવી દેવામાં આવ્યા છે.
સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે નામ કમી થતાં જ પશ્ચિમ બંગાળ સરકારે એવા આદેશો જાહેર કર્યા જેનાથી આ ગરીબ પરિવારોને મળતું સસ્તું અનાજ (PDS રેશન) અને ‘અન્નપૂર્ણા’ જેવી રોકડ સહાય આપતી સરકારી યોજનાઓના લાભો બંધ કરી દેવામાં આવ્યા. અરજીકર્તા તરફથી હાજર રહેલા વરિષ્ઠ વકીલ ગોપાલ શંકરનારાયણને કોર્ટને જણાવ્યું કે, સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના આદેશો છતાં રાજ્ય સરકાર આ લોકોને મૂળભૂત સુવિધાઓથી વંચિત રાખી રહી છે.
ટ્રિબ્યુનલની કામગીરી અને અપીલોના નિકાલનો પડકાર
મતદારયાદીમાંથી બહાર કરાયેલા લોકો માટે કોર્ટે અગાઉ ૧૯ ખાસ અપીલ ટ્રિબ્યુનલ (અદાલતો) ની સ્થાપના કરી હતી, જ્યાં લોકો પોતાનું નામ ફરી દાખલ કરાવવા માટે અપીલ કરી શકે છે. પરંતુ અત્યાર સુધી આશરે ૩૪ લાખ જેટલી અપીલો પેન્ડિંગ છે અને તેનો નિકાલ ખૂબ જ ધીમી ગતિએ થઈ રહ્યો છે.
અરજીમાં માગ કરવામાં આવી છે કે:
-
ટ્રિબ્યુનલની સંખ્યા ૧૯ થી વધારીને ઓછામાં ઓછી ૪૨ કરવામાં આવે જેથી કેસો ઝડપથી ચાલી શકે.
-
આ ટ્રિબ્યુનલ કઈ પદ્ધતિ (SOP) થી કામ કરે છે તેની વિગતો જાહેર કરવામાં આવે.
-
જે નાગરિકોને ‘લોજિકલ ડિસ્ક્રીપન્સી’ (તાર્કિક વિસંગતતા) અથવા શંકાસ્પદ ગણીને યાદીમાંથી બહાર કરાયા છે, તેમની અપીલ પર સમય મર્યાદામાં નિર્ણય લેવાય.
જોકે, જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની બેંચે આ અંગે જણાવ્યું કે ટ્રિબ્યુનલના કામકાજની આંતરિક પદ્ધતિ પર કલકત્તા હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ નજર રાખી રહ્યા છે. કોર્ટની ખરી ચિંતા એ છે કે આ અપીલોનો નિકાલ વહેલી તકે અને યોગ્ય ઝડપે થવો જોઈએ.
આગામી ચૂંટણી અને વહીવટી તંત્ર સામેનો સમય
પશ્ચિમ બંગાળમાં આ વર્ષના ડિસેમ્બર મહિના સુધીમાં સ્થાનિક સ્વરાજ્યની (લોકલ બોડી) ચૂંટણીઓ યોજાવાની શક્યતા છે. આવી સ્થિતિમાં લાખો મતદારો જો યાદીમાંથી બહાર રહેશે, તો તેઓ પોતાના મતાધિકારનો ઉપયોગ કરી શકશે નહીં. વકીલ શંકરનારાયણે કોર્ટને વહેલી સુનાવણી માટે વિનંતી કરતા કહ્યું કે, જ્યાં સુધી આ ટ્રિબ્યુનલ કોઈ આખરી નિર્ણય ન લે, ત્યાં સુધી આ ગરીબ પરિવારોને સરકારી યોજનાઓના લાભોથી વંચિત રાખવા એ અન્યાય સમાન છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે આ ગંભીર બાબતની નોંધ લીધી છે અને આગામી મહિનામાં પશ્ચિમ બંગાળની મતદારયાદીના સુધારાને પડકારતી અન્ય મુખ્ય અરજીઓ સાથે જ આ મામલાની પણ વિગતવાર સુનાવણી કરવાનું નક્કી કર્યું છે. કોર્ટના આ વલણથી એ સ્પષ્ટ થાય છે કે વહીવટી ભૂલો કે રાજકીય પ્રક્રિયાના કારણે સામાન્ય માણસના મૂળભૂત અધિકારો અને નાગરિકતા જોખમમાં મૂકાવા દેવામાં આવશે નહીં.
