શું વરસાદ પડતાં જ તમને પણ આળસ અને ઊંઘ ઘેરાય છે? આ વિજ્ઞાન જાણીને ચોંકી જશો!
ચોમાસાની ઋતુ ઉનાળાના અસહ્ય તાપ, ધૂળ અને પરસેવામાંથી મુક્તિ અપાવે છે. આકાશમાં કાળાડિબાંગ વાદળો, ઠંડો પવન, વરસાદના ટીપાં અને ચારેય તરફ છવાયેલી હરિયાળી મનને પ્રફુલ્લિત કરી દે છે. પરંતુ, આ આહલાદક વાતાવરણની વચ્ચે ઘણા લોકો એક અજીબ સમસ્યાનો સામનો કરે છે—એ છે સતત રહેતો આળસ, થાક અને શરીરમાં ઊર્જાનો અભાવ.
કોઈ પણ પ્રકારની બીમારી ન હોવા છતાં, સવારે ઊઠ્યા પછી પણ એવું લાગે જાણે ઊંઘ પૂરી નથી થઈ. દિવસભર કામમાં મન ન લાગવું, એકાગ્રતાનો અભાવ અને પથારીમાંથી ઊભા થવાનું મન ન થવું, આ બધું જ ચોમાસામાં સામાન્ય બની જાય છે. તબીબી ભાષામાં આ સ્થિતિને ‘મોન્સૂન ફેટીગ’ (Monsoon Fatigue – ચોમાસાનો થાક) કહેવામાં આવે છે. આ કોઈ ગંભીર રોગ નથી, પરંતુ બદલાતા હવામાન અને આપણી જીવનશૈલીના કારણે શરીરમાં આવતું એક કામચલાઉ પરિવર્તન છે.
ચોમાસામાં થાક લાગવા પાછળનું વિજ્ઞાન (Science Behind Monsoon Fatigue)
ઘણા લોકોને પ્રશ્ન થાય કે વાતાવરણ આટલું ઠંડું અને સરસ છે, તો પછી શરીરમાં શક્તિ કેમ નથી વર્તાતી? આ અંગે ગુરુગ્રામના ફોર્ટિસ હોસ્પિટલના એન્ડોક્રિનોલોજી ડાયરેક્ટર ડૉ. અભય ઇન્દરજીત અહલુવાલિયા જણાવે છે કે, ચોમાસું ભલે ગરમીમાંથી રાહત આપે, પણ તે શરીરની આંતરિક સિસ્ટમમાં મોટા ફેરફારો લાવે છે. આ ઋતુમાં સૂર્યપ્રકાશ ઓછો મળે છે અને હવામાં ભેજનું પ્રમાણ ખૂબ વધી જાય છે, જે આપણા હોર્મોન્સ અને એનર્જી લેવલને સીધી અસર કરે છે.
મેદાંતા ગુરુગ્રામના ઇન્ટરનલ મેડિસિન વિભાગના એસોસિએટ ડાયરેક્ટર ડૉ. પ્રભાત કુમાર ઝા આ સ્થિતિને વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી સમજાવતા કહે છે કે, ચોમાસામાં વાતાવરણીય દબાણ (Atmospheric Pressure) ઘટે છે અને ભેજ (Humidity) વધે છે. આ ફેરફારના કારણે શરીરને પોતાનું તાપમાન સંતુલિત રાખવા માટે સામાન્ય કરતાં વધુ મહેનત કરવી પડે છે. આ પ્રક્રિયામાં શરીરનો મેટાબોલિક રેટ (ચયાપચયનો દર) વધી જાય છે, જેના કારણે વ્યક્તિ કોઈ પણ શારીરિક શ્રમ વિના પણ અંદરથી થાક અનુભવે છે.
હોર્મોન્સની રમત અને સૂર્યપ્રકાશની અછત
ચોમાસામાં દિવસો મોટેભાગે વાદળછાયા રહે છે. દિવસ દરમિયાન પૂરતો સૂર્યપ્રકાશ ન મળવાને કારણે આપણા શરીરમાં બે મુખ્ય હોર્મોન્સનું સંતુલન બગડે છે:
-
સેરોટોનિન (Serotonin): આ હોર્મોન આપણા મૂડ, ઉત્સાહ અને ઊર્જા માટે જવાબદાર છે. સૂર્યપ્રકાશ ઓછો મળવાથી શરીરમાં સેરોટોનિનનું ઉત્પાદન ઘટી જાય છે, જેનાથી મૂડ ઓફ રહે છે અને આખો દિવસ સુસ્તી લાગે છે.
-
મેલાટોનિન (Melatonin): આ હોર્મોન ઊંઘ માટે જવાબદાર છે. અંધારા અથવા વાદળછાયા વાતાવરણમાં શરીર વધુ પ્રમાણમાં મેલાટોનિન બનાવે છે. પરિણામે, આપણને દિવસ દરમિયાન પણ ઊંઘ આવ્યા કરે છે.
-
વિટામિન ડી (Vitamin D) ની ઉણપ: સૂર્યપ્રકાશ ન મળવાને કારણે શરીરમાં વિટામિન ડીનું સ્તર પણ ઘટે છે, જે સ્નાયુઓમાં નબળાઈ અને થાકનું એક મોટું કારણ છે.
ખોટી ખાનપાનની આદતો અને ઊંઘમાં ખલેલ
ચોમાસાના રોમેન્ટિક વાતાવરણમાં ગરમાગરમ ભજીયા, સમોસા અને તળેલો ખોરાક ખાવાની ઈચ્છા બમણી થઈ જાય છે. ચોમાસાની મજા આવા ભારે અને તેલી ખોરાક વિના અધૂરી લાગે છે, પરંતુ આ જ ખોરાક થાકનું મોટું કારણ બને છે. આવો ભારે ખોરાક પચાવવા માટે શરીરને વધુ ઊર્જા વાપરવી પડે છે, જેના કારણે પેટ ભારે થઈ જાય છે અને આળસ વધે છે.
આ ઉપરાંત, રાત્રિના સમયે હવામાં ભેજ હોવાને કારણે અકળામણ થાય છે, જેના લીધે ગાઢ ઊંઘ (Deep Sleep) આવતી નથી. ઊંઘ વારંવાર ખૂલી જવાથી સવારે ઉઠતી વખતે શરીર ફ્રેશ લાગવાને બદલે થાકેલું લાગે છે. વરસાદને કારણે લોકો મોર્નિંગ વોક કે આઉટડોર એક્સરસાઇઝ બંધ કરી દે છે, જેથી શારીરિક પ્રવૃત્તિ ઘટતાં આળસ વધુ ઘર કરી જાય છે.
ચોમાસાના આળસ અને થાકને દૂર રાખવાના સરળ ઉપાયો
ચોમાસાની આ સુસ્તી કાયમી નથી અને તેને નાની-નાની આદતો બદલીને સરળતાથી દૂર કરી શકાય છે. નિષ્ણાતો આ માટે નીચે મુજબની જીવનશૈલી અપનાવવાની સલાહ આપે છે:
૧. હાઇડ્રેટેડ રહો (ભરપૂર પાણી પીઓ)
ઉનાળાની સરખામણીએ ચોમાસામાં તરસ ઓછી લાગે છે, તેથી લોકો પાણી પીવાનું ઓછું કરી દે છે. પરંતુ હવામાં ભેજ હોવાથી શરીરમાંથી પરસેવા વાટે પાણી સતત બહાર નીકળતું રહે છે. પાણીની ઉણપ (Dehydration) થાકનું સૌથી પહેલું લક્ષણ છે. તેથી, તરસ ન લાગે તો પણ દિવસભર નિયમિત અંતરે પાણી, લીંબુ પાણી અથવા હર્બલ ટી પીતા રહો.
૨. હલકો અને પૌષ્ટિક ખોરાક લો
ચોમાસામાં તળેલા અને જંક ફૂડ ખાવા પર થોડો કાબૂ રાખવો જરૂરી છે. તેના બદલે મોસમી ફળો, લીલા શાકભાજી (બરાબર ધોઈને રાંધેલા), સૂપ અને ફાઈબરયુક્ત ખોરાક લો. આનાથી પાચનતંત્ર સારું રહેશે અને શરીરમાં ઊર્જા જળવાઈ રહેશે.
૩. ઘરની અંદર જ એક્ટિવ રહો
જો બહાર વરસાદના કારણે વોકિંગ કે રનિંગ ન થઈ શકે, તો ઘરમાં જ યોગ, સ્ટ્રેચિંગ, ઝુમ્બા કે ઘરની અંદર જ હળવી કસરત કરો. શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરવાથી શરીરમાં એન્ડોર્ફિન (હેપ્પી હોર્મોન્સ) મુક્ત થાય છે, જે આળસને ક્ષણભરમાં દૂર ભગાવે છે.
૪. સુવાનો સમય નક્કી કરો
ભેજવાળા વાતાવરણમાં પણ ઊંઘ સારી આવે તે માટે રૂમનું તાપમાન અનુકૂળ રાખો. રોજ રાત્રે એક જ સમયે સુવાની અને સવારે એક જ સમયે જાગવાની આદત પાડો. આનાથી શરીરની બાયોલોજિકલ ક્લોક જળવાઈ રહેશે.
ક્યારે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે?
ડૉ. પ્રભાત કુમાર ઝા એક મહત્વની ચેતવણી આપતા કહે છે કે, જો આ સામાન્ય થાકની સાથે તમને તાવ, માથાનો દુખાવો, સતત ખાંસી, સાંધાનો દુખાવો કે ઠંડી લાગવા જેવા લક્ષણો દેખાય, તો તેને સામાન્ય ચોમાસાનો થાક સમજીને અવગણશો નહીં. ચોમાસામાં ડેન્ગ્યુ, મલેરિયા, ટાઈફોઈડ અને ગેસ્ટ્રો જેવા ચેપી રોગોનું પ્રમાણ વધી જાય છે. તેથી જો થાક અતિશય હોય અને સાથે અન્ય લક્ષણો હોય, તો તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો હિતાવહ છે.
